Mímir - 01.06.1998, Síða 62

62
unni heiðarleg og ítarleg skil, hlýtur að vera
vandi á höndurn.
Heimurinn er orðinn vélgengur í augum
Laxness og rennur saman í flókið kerfi (ef kerfi
skyldi kalla) og riðar jafnvel til falls:
Eftir stríðið hafa voldug ríkjasambönd skift með sér
heiminum í reiti þar sem fámenn samfélög þjóða, kunn úr
fornri landafræði, hafa minna bolmagn til sjálfstæðis en áður
í sögu heimsins, einnig í menningarlegu tiliiti. Þetta virðist
leiða beint af vélgeinginu sem lagt hefur undir sig heiminn.
Hagstjórn lagar sig eftir framleiðsluháttum einsog íyrri dag-
inn. Vélgeingi, framleiðslugögn, auðmagn, samgaungukerfl
og vísindaleg þekkíng, - allt er þetta að renna saman í eitt og
sama kerfi, sem útheimtir alþjóðlegt skipulag til þess að
heimurinn fái staðist.18
Hvernig geta bókmenntir brugðist við
ástandi þessu líku? Hvernig geta þær látið í sér
heyra? Heimsmyndin verður brotakennd og
brotin ganga ekki saman. „Samfélagið verður
sírofin og litrík samfella af örsögum, hverskon-
ar ummerkjum um staðbundna menningu, ein-
staklinga og hópa sem skapa eða gera tilraunir
á eigin forsendum eða algerlega handahófs-
kennt útfrá aðstæðum sínum.“19
Zavarzadeh segir að vinsælasta bókmennta-
forrnið, hin sefjandi skáldsaga, veiti huggun og
staðfesti einfaldaða veruleikamynd hins sak-
lausa lesanda. Slíkt verk styður þá trú að til-
gangur sé með tilvistarbrölti mannskepnunnar
og leggur sig í framkróka við að sýna það með
skipulegum röðum orsaka og afleiðinga, bæði
á sviði einstaklingsins og heildarinnar. Rót
þessarar tegundar skáldsagna liggur í 19- öld-
inni og sækir næringu sína til kenninga rnanna
á borð við Marx, Freud og Darwin. Slíkar sögur
svara ekki kröfum hins hugsandi manns á tím-
urn tæknivædds upplýsingaflæðis. „Vísindin
treysta til dæmis ekki lengur hinurn gömlu
frumsögnum og byggja meir á handahófs-
kenndum tilraunum, tilfallandi hugmyndum,
þreifingum og tilviljunum."20
Að mati Zavarzadehs hafa framsæknir
skáldsagnahöfundar eðlilega brugðist við með
því að raska á einhvern hátt sambandi ýmissa
eðlisþátta skáldsögunnar, s.s. persónusköpun-
arinnar sem módernistarnir hófu upp í æðra
veldi með köfun í sálfræðilegt djúp persóna
sinna. Einnig mætti nefna aukna áherslu á svið-
setningar sem tengjast tilraunum til aukinnar
hlutlægni söguhöfunda. Þessar breytingar á frá-
sagnarhætti skáldsagnanna hafa hins vegar fall-
ið inn í fyrirliggjandi frásagnarkerfi vegna þess
að þær voru aðeins mögnun eða temprun
ýmissa þátta skáldsagnaformsins en ekki við-
auki. Þess háttar bókmenntir eru því ekki svar
við kröfti tímans.
Þetta er sá jarðvegur sem Zavarzadeh telur
að ameríski dókúmentarisminn spretti úr.Telja
má líklegt að svipaðar aðstæður marki bak-
grunn skáldskaparlegrar kreppu Halldórs Lax-
ness á 7. áratugnum eins og ég mun korna að
hér á eftir. Helstu höfundar ameríska dókúm-
entarismans eru þeir Thomas Wolfe, Truman
Capote (In Cold Blood), Norman Mailer
(Armies of the Night) og Oscar Lewis (The
Children of Sanchez, La Vida). Þessi bók-
menntagrein ber flest einkenni evrópsk
dókúmentarisma sem rakin eru hér að ofan:
byggir á hlutlægri framsetningu gagna og stað-
reynda án túlkunar höfundanna. Ameríski
dókúmentarisminn var þó öllu vinsælli og víð-
lesnari en sá evrópski og margt bendir til þess
að þangað megi fremur rekja þræði frá Hall-
dóri Laxness en til þess evrópska ef menn vilja
leita til útlanda á annað borð. Halldór Laxness
minnist á nokkra áhrifavalda við gerða rninn-
ingasagnanna og nefnir þeirra á meðal Inferno
eftir Strindberg og ævisögur Sigurðar frá Bala-
skarði:
Þessa aðferð, sem nú er að verða „síðasta tíska“ í bók-
mentum, hef ég leyft mér að kalla ritgerð í skáldsöguformi,
essayroman, í dönsku útgáfunni af Guðsgjafarþulu; en eins
mætti kalla þetta á íslensku bókmentalega blaðamensku eða
skáldsögu í greinaformi. Hugsjónin er að gera blaðamensku
fagurfræðilega; hefja hana til listgreinar innan bókmentanna.
Hér væri ekki úr vegi að nefna til sögunnar tvo liðtæka
amrikumenn,Truman Capote og Norrnan Mailer.21