Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 65

65
Enn leggur Halldór Laxness áherslu á
skráningaraðferð. Hér þarf ekki að hafa mörg
orð um skyldleikann við frásagnarhátt Kristni-
haldsins og þá starfsemi Umba að leggja leið
sína á vettvang og láta rannsóknarefnið „tala
sig sjálft upp á band“. Það er því ekki ólíklegt
að þessi rannsóknaraðferð verði Halldóri Lax-
ness leiðarljós þegar hann hefur virt skáldsög-
una íyrir sér um hríð úr nokkrum fjarska og
Ieitar sér að tjáningarformi íyrir þau efni sem
honum sjálfum liggja á hjarta.
Með því að líkja skáldsagnahöfundi við
þann sem flytur mál á Halldór við þá tegund af
„fölsun“ sem felst í epískri byggingu „réttrar"
skáldsögu. í strangbyggðri skáldsögu þjóna
staðreyndirnar heildarmyndinni í stað þess að
hún korni í ljós þegar allar staðreyndirnar hafa
verið skoðaðar. í heimi hugmyndalegrar upp-
lausnar er upptaka staðreynda að hætti nú-
tímavísindamanna ein leið af fáurn greiðum til
gerðar „raunhæfrar“ skáldsögu sem „tjáir öld-
ina, andlit aldarinnar, sál aldarinnar, þjáningu
aldarinnar, þrá aldarinnar," eins og Halldór
kemst að orði annars staðar.11 Hér er Halldór
Laxness kominn fram úr þeim rnanni sem bar
sig eftir að læra af Njáluhöfundi og félögum
hans á fyrri hluta fimmta áratugarins og sagði
þá:
Gildi skáldverks fer ekki hvað síst eftir því hve heill
óháður og sjálfbjarga heimur það er, þess umkomið, sjálf-
stæður veruieiki, að bergnema hlustandann að hann efist
ekki á stund flutníngsins að „satt“ sé sagt; það er leyndar-
dómur sefjunarinnar.32
Tímarnir eru hins vegar að breytast hratt
og staðreyndir lífsins eru hver annarri lygi-
legri.
Ef til vill skýrir það viðhorfsbreytinguna
einna best að hún stendur með hvorn fót sínu
megin við kjarnorkusprengju. „Við lifum á tím-
um þegar skýrslur teknar á band á staðnum og
breytt í vísitölu með rafeindaheila hafa meira
sannleiksgildi en hrannir af fögrum bókmennt-
um sem sækja niðurstöður sínar í lærdóma ein-
hversstaðar lángt utanvið brennipúnktinn“
segir Halldór.33 Lestur Halldórs Laxness á verki
Oscars Lewis sýnir einmitt að það sækir meg-
inkraft sinn í þann vísindalega merkimiða sem
fylgir því og tryggir að þetta fólk er til og að-
stæður þess eru raunverulegar að viðbættu því
að rétt er eftir þeim haft. Eins og hér hafi tek-
ist að búa til heildstætt verk með félagsleg
markmið.
Eins og ofar er getið hafa frásagnir Lewis
nokkur einkenni skáldskapar. Aðferðum skáld-
sögunnar er beitt: Sviðsetningu, endurliti o.fl.
En meginaðferð Lewis við að koma upplýsing-
unum á framfæri er „sannleg“ í miðlun sinni og
vísindaleg. í Kristnihaldinu fer fram umræða
um það hvort þessi aðferð sé rétt eða raunhæf.
Aðferðina rná nota til þess að túlka efasemdir
og hún hefur rétt á því að draga sjálfa sig í efa.
Ef þessi meðvitund er innifalin og viðurkennd
er hún réttlætanleg en ef horft er framhjá
skáldskapar-óhjákvæmileikanum er hún eins
og allar aðrar formúlur að skáldsögu röng, svo
stuðst sé við orðalag úr sögunni. Biskupinn er
þannig fulltrúi frásagnarraunhyggjusinna þar
sem hann telur skýrslugerð Umba geta rniðlað
honum þeim raunveruleika sem hrærist undir
Jökli.
Umræðan um Kristnihaldið tekur enn á sig
mannfræðimynd í grein Gísla Pálssonar „Hið
íslamska bókmenntafélag“. Þar rekur Gísli
hvernig fræðigreinin mannfræði hefur tekið
stakkaskiptum líkt og umræðan um bók-
menntir: „Samanburður og alhæfingar hafa
orðið að víkja fyrir skáldskap og sjálfhverfri
naflaskoðun. Ef þetta er haft í huga er Kristni-
haldið ákaflega nútímaleg mannfræði.“3í Það
er athyglisvert að Gísli minnist ekki á kollega
sinn Oscar Lewis í mannfræðiumræðu sinni
um Kristnihaldið. Ég tek hins vegar undir þau
orð hans „að líta megi á Kristnihaldið sem rót-
tæka gagnrýni á vísindahyggjuna og þekkingar-
fræði hennar.“35 Ég tel höfund Kristnihaldsins
einmitt standa feti framar höfundi „Slamm-
byggju“ hvað varðar barnslega trú á vísindaleg-
ar rannsóknaraðferðir. Gísli rekur ágætlega
hvernig orð sr. Jóns grafa undan slíkri trú en ég