Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Síða 10

greinarinnar er fyrst og fremst fornafnið maður.3 Við ræðum hér um for-
nafnseiginleika þess og hvað það er sem sýnir að maður geti verið fornafn.
Það er þó ekki augljóst hvernig best er að tala um maður sem hefur for-
nafnseinkenni: Við gætum sagt að stundum sé maður notað „eins og for-
nafn“ (sbr. Íslenzka orðabók handa skólum og almenningi 1963:416: „notað
sem óákveðið fornafn“ og Katrínu Axelsdóttur 2011:57: „Orðið maður er
yfirleitt ekki talið með fornöfnum en löng hefð er fyrir því að nota það
eins og fornafn“) eða talað hreinlega um „fornafnið maður“. Ef við lítum
svo á að í dæmum (1) og (2) sé maður alls staðar sama orðið gætum við
e.t.v. sagt að nafnorðið maður sé notað eins og fornafn í (2) en ef þetta eru
tvö aðskilin orð væri eðlilegra að tala um nafnorðið maður í (1) og for-
nafnið maður í (2).4 Þetta vekur upp spurningar um formgerðina í mis-
munandi dæmum um maður sem við förum ekki djúpt í hér. Við gerum
ráð fyrir tveimur mismunandi formgerðum sem geta átt margt sameigin-
legt – svo sem sömu rót – og tölum annars vegar um nafnorðið maður og
hins vegar fornafnið maður, eins og áður segir.
Fornafnið maður getur haft almenna vísun eða merkingu, t.d. eins og
fólk þegar rætt er um fólk almennt, en þó er mælandinn jafnan meðtalinn
(t.d. Jóhannes Gísli Jónsson 1992:11, Hrafnhildur Ragnarsdóttir og Ström -
qvist 2005 og Þórhallur Eyþórsson 2008:89–90). Það getur einnig haft
sértæka vísun eða merkingu, einkum þar sem það er notað í merkingu
1. persónu eintölu, þ.e. til að vísa eingöngu til mælandans.5 Það að mæl-
andinn sé jafnan meðtalinn þegar maður er notað leiðir ekki hugann ein-
göngu að 1. persónu fornöfnum heldur einnig að hröppum en það er
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood10
3 Á undanförnum árum hefur verið mikil umræða það hvort maður í margvíslegu um -
hverfi vísi jafnt til allra kynja (sjá t.d. Eirík Rögnvaldsson 2022b, 2022c). Þessi umræða nær
einnig til fornafnsins maður en ýmsir málhafar hafa brugðið á það ráð að nota man eða
kona í stað fornafnsins maður (sjá t.d. Ragnhildi Ósk Sævarsdóttur 2021:28). Þetta verður
ekki rætt frekar hér – en sjá þó kafla 4.2.
4 Þess má geta að það er ekki heldur augljóst að maður með merkingu 1. persónu og
maður í almennri merkingu séu eitt og sama orðið. Þannig talar Jóhannes Gísli Jónsson
(1992:2) um þetta tvennt sem „two lexical items“. Hann telur að sértæka merkingin hafi
þróast út frá almennu merkingunni sem aftur hafi þróast út frá nafnorðinu maður (sjá
einnig almenna umræðu um þróunina þvert á tungumál hjá Egerland 2003).
5 Jóhannes Gísli Jónsson (1992) ræðir um maður með merkingu 1. persónu annars
vegar og með almenna merkingu hins vegar. Halldór Ármann Sigurðsson og Egerland
(2009) ræða sömuleiðis um að maður geti haft almenna merkingu en þeir nota sértæka
merkingu til að lýsa notkuninni í merkingu 1. persónu. Í grein Hrafnhildar Ragnarsdóttur
og Strömquists (2005) er hins vegar lögð áhersla á almenna merkingu maður (og man í
sænsku).