Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Blaðsíða 26

merkingu í skilyrðissetningunni. Dæmið í (33b) er síðan mjög svipað og í
(33a) en þar er yfirskipaða setningin aðalsetning en ekki skilyrðissetning.
Enn fremur er merking maður í (33b) sértæk og það virðist valda því að
langdræg afturbeyging sér verði ótæk. Til að gera dæmið tækt þyrfti að
nota manni (eða jafnvel mér) í stað sér í undirskipuðu setningunni: Maður
óttast að manni verði sagt upp. Setningaparið í (33) gefur til kynna að mun-
urinn á sértækri og almennri merkingu maður sé meiri en bara til hve
margra mengið nær hverju sinni. Líklegt má þó telja að hér megi finna
nokkurn breytileika milli málhafa.19
Við höfum rætt hér um að mælandinn sé innifalinn í notkun maður en
höfum ekkert minnst á viðmælandann í því samhengi. Ímyndum okkur
nú að lokum aðstæður þar sem sjötugur mælandi og þrítugur viðmælandi
ræða á þriðja áratug 21. aldar um hvernig allt sé breytt og börn hafi aðgang
að netinu öllum stundum í símum og tölvum. Við þessar aðstæður verður
setningin í (34) svolítið ankannaleg þegar maður er notað.
(34) Maður hafði nú varla heyrt um tölvur þegar maður var að alast upp.
Ástæðan er sú að með því að nota maður hér er eins og mælandi gangi út
frá því að hann og viðmælandi hans eigi það sameiginlegt sem rætt er um,
fullyrðingin eigi líka við um viðmælandann. Það stenst hins vegar varla ef
við höfum í huga aldur viðmælandans. Þáttur viðmælanda í notkun maður
þarfnast frekari skoðunar og hægt væri að skoða mun skýrari og fjölbreytt -
ari dæmi en það sem sýnt er í (34). Þetta verður hins vegar ekki athugað
hér – en sjá þó dæmi (40)–(41) í næsta undirkafla.

3.3 Fleiri dæmi um sértæka merkingu
Í dæmum um maður sem við höfum hingað til séð hefur maður mál fræði -
leg einkenni eintölu og hefur sömuleiðis eintölumerkingu í þeim skiln-
ingi að aðstæðurnar sem er lýst eiga venjulega við einn í einu (eða einar
aðstæður í einu) þótt þær geti passað við marga. Þó er fleirtölumerking
stundum möguleg eins og sést í (35).
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood26
19 Ásta Svavarsdóttir og Þórhallur Eyþórsson eru t.a.m. ekki sannfærð um að sá munur
sem Jóhannes Gísli lýsir í (33) sé fyrir hendi í sínu máli. Þórhallur telur t.a.m. að langdræg
afturbeyging í (i) hér fyrir neðan sé tæk þar sem maður hafi merkingu 1. persónu.
(i) Ég vil ekki vera með uppsteyt á vinnustaðnum. Maður óttast/telur að sér verði þá
sagt upp.
Þetta þarfnast augljóslega nánari skoðunar.