Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Síða 33

Þetta passar nokkuð vel við lýsinguna á hröppum sem var sett fram í inn-
gangi og upphafi 4. kafla: Hrappur er nafnliður sem er túlkaður sem til-
tekin persóna en er að forminu til einhver önnur persóna. Ef við mátum
þessa lýsingu við fornafnið maður getum við sagt að það sé að forminu til
3. persóna en vísi a.m.k. til mælanda, hvort sem hann er hluti stærra
mengis eða ekki – þ.e. fornafnið er túlkað sem 1. persóna.
Eins og við sáum í kafla 4.1 geta hrappar stundum stuðlað að 1. persónu
samræmi þegar þeir eru formlega 3. persóna en vísa þó til mælandans. Við
höfum líka bent á dæmi þar sem maður veldur 1. persónu samræmi á per-
sónubeygðri sögn í gegnum tengieyðingu, sjá (31). Við kynnum að bregð -
ast við þessu með því að segja að þetta hljóti þá allt saman að vera í grunn-
inn 1. persónu fornöfn. Hins vegar hafa hrappar missterk fornafnsein-
kenni. Ef við föllumst á að við getum túlkað fornafnið maður sem hrapp
er forvitnilegt að bera það saman við aðra hrappa og athuga hvort þeir hafi
sömu fornafnseiginleika. Í 2. kafla skoðuðum við fornafnseiginleika maður.
Við sáum að hægt er að endurtaka maður án þess að setning verði við það
skrítin eða ótæk rétt eins og hægt er að gera við persónufornöfn á borð við
hann. Út frá bindilögmálum B og C sjáum við að maður er fornafn en aftur
á móti hegða hrappar eins og pabbi eða undirritaður sér eins og vísiliðir (sjá
til samanburðar dæmi (10)–(15); (15b) er endurtekið sem (54a)).
(54) a. Mannii fannst maðuri vera að gera eitthvað rétt.
b. *Pabbai finnst pabbii vera að gera eitthvað rétt.
c. *Undirrituðumi finnst undirritaðiri vera að gera eitthvað rétt.
Við getum einnig skoðað þessa hrappa í eignarsamböndum sem framkalla
Ólafsfjarðareignarfallið svokallaða (sjá umfjöllun í kafla 2.4). Í máli þeirra
sem hafa ekki Ólafsfjarðareignarfallið eru feitletruðu nafnliðirnir í (55b–
c) ótækir (í b-dæminu á pabba að vísa til sjálfs mælanda), eða a.m.k. allt að
því, en þar gengur aftur á móti að nota maður enda er það fornafn (sbr.
bíllinn hennar, bíllinn þinn). Við drögum þá ályktun af þessu að hrapparnir
pabbi og undirritaður séu ekki fornöfn.
(55) a. Bíllinn manns er alltaf að bila.
b. *Bíllinn pabba er alltaf að bila.
c. *Bíllinn undirritaðra er alltaf að bila.
Þess má svo geta að á undanförnum árum hefur færst nokkuð í vöxt að
konur noti ekki fornafnið maður þegar þær vísa til sjálfra sín heldur noti
kona í sömu eða svipaðri merkingu.
Maður, fornöfn og hrappar 33