Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Qupperneq 21

andinn þurfi að geta verið hugsanlegt gildi á breytunni maður þegar for-
nafnið er notað í almennri merkingu.
(24) Ef maður gengur með tvíbura, verður fæðingin erfið.
(Jóhannes Gísli Jónsson 1992:11)
Þegar reynt er að gera grein fyrir óákveðnum eða ópersónulegum for-
nöfnum sem hafa almenna merkingu er stundum gert ráð fyrir svo-
kölluðum virkja (e. operator) í setningu sem verkar á breytur innan henn-
ar; það gerir t.a.m. Jóhannes Gísli Jónsson (1992) í athugun sinni á maður.
Við getum kannski hugsað þetta þannig að í stað slíks fornafns setjum við
einfaldlega breytuna x sem getur staðið fyrir hvað sem er.
(25) a. Segir x ekki ollu?
b. Þegar x ýtir á hnappinn, þá kviknar ljós.
Við getum velt fyrir okkur hvers konar merkingu setningarnar fá ef við
setjum t.d. María í stað breytunnar x. Þá fá dæmin auðvitað mjög sértæka
merkingu sem hefur ekki víðari skírskotun. Með notkun virkja með
almenna tilvísun fá dæmin aftur á móti mun almennari merkingu. Maður
virkar einmitt þannig í slíku umhverfi.
Í eftirfarandi dæmum hefur maður aftur á móti ekki almenna merk-
ingu heldur sértæka.
(26) a. Maður er alveg staurblankur.
b. Maður þarf að léttast um 10 kíló.
(Jóhannes Gísli Jónsson 1992:15–16)
Jóhannes Gísli Jónsson (1992) talar um 1. persónu merkingu í þessu sam-
hengi; notkunin virðist í þessum dæmum jafnvel eingöngu ná til mæland-
ans. Þegar mælandi segir t.d. Maður er alveg staurblankur virðist þetta ein-
göngu vera fullyrðing um hann sjálfan. Hér kemur þá síður til greina að
halda því fram að í setningunni sé virki sem hafi almenna skírskotun.
Stundum er erfitt að koma auga á hvað það er nákvæmlega sem gerir
það að verkum að við túlkum maður í tiltekinni setningu í sértækri merk-
ingu frekar en almennri – eða öfugt. Þegar maður hefur almenna merk-
ingu virðist umhverfið á einhvern hátt laða fram slíka merkingu – skil -
yrðis setningar og tíðarsetningar virðast t.a.m. mjög gjarnan framkalla al -
mennt umhverfi, sbr. dæmi (20). Í almennri merkingu er persónubeygða
sögnin oft í nútíð og vísar ekki í tiltekinn tíma eða atburð. Þó er persónu-
beygða sögnin í (26a–b) í nútíð en samt er merkingin sértæk. Hér má
Maður, fornöfn og hrappar 21