Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Blaðsíða 22

skoða hvort það sé eitthvað sérstakt við sagnliðina og sagnfyllinguna sem
kalli fram sértæka merkingu; vera staurblankur hefur kannski svolítið
sértækt yfirbragð sem á við um tiltekna einstaklinga frekar en fólk al -
mennt. Við getum svo framkallað almenna merkingu setninganna í (26)
með því að breyta þeim þannig að þær séu hluti skilyrðissetningar eða
tíðarsetningar: Ef maður er alveg staurblankur er ekki margt sem maður getur
leyft sér, Þegar maður þarf að léttast um 10 kíló er best að breyta mataræðinu.
Hér fær maður sem sagt almenna merkingu, ólíkt samsvarandi setningum
í (26).
Í eftirfarandi setningum er e.t.v. að sumu leyti einfaldara en í (26) að
átta sig á því hvað það er sem framkallar sértæka merkingu.
(27) a. Já, maður var óheppinn í gær.
(Halldór Ármann Sigurðsson og Egerland 2009:163)
b. ✓ Maður las greinina með morgunkaffinu […]
Svipað og í tilfelli vera staurblankur í (26a) getum við sagt að vera óheppinn
sé einstaklingsbundið en þar að auki er setningin í þátíð og í henni
tímaliður sem vísar til tiltekins tíma, í gær, og þá kannski ólíklegt að
óheppni hafi verið dæmigerð fyrir fólk almennt á tilteknu tímabili. Í (27b)
er ýmislegt sem virðist geta framkallað sértæka merkingu. Þarna er vísað
til ákveðinnar greinar (sem kannski kom út fyrr sama dag); það að maður
hafi lesið hana með morgunkaffinu felur í sér að sá hinn sami hafi gert
það um morguninn og drukkið kaffi. Hér er sem sagt vísað til tiltölulega
þröngra skilyrða sem maður verður uppfylla. Hægt væri að betur athug -
uðu máli að ræða mun nánar um það hvað það er sem framkallar almenna
merkingu og sértæka í svona setningum en við gerum það ekki hér.14
Með hliðsjón af því sem hér hefur komið fram er áhugavert að maður
þar sem það vísar til mælanda eingöngu, þ.e. í sértækri merkingu, og ég
virðast geta verið samvísandi.15
(28) Maðuri er alltaf blankur þótt égi vinni eins og þræll.
(Jóhannes Gísli Jónsson 1992:23)
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood22
14 Við bendum hins vegar á umræðu hjá Cinque (1988:542 o.áfr.) og Egerland (2003:
82–84) um það hvernig tiltekin tímatilvísun getur haft áhrif á merkingu ópersónulegra for-
nafna eins og si í ítölsku og man í sænsku.
15 Ritrýni þykir dæmi (28) nánast eins og mælandinn skipti um setningagerð í miðju
kafi. Hann veltir hér fyrir sér möguleikanum á tilviljanakenndri samvísun (e. accidental
coreference). Við teljum þann möguleika hæpinn í sumum þeim dæmum sem við höfum
fundið og sýnum hér á eftir, svo sem (30d–e) og (31).