Morgunblaðið - 11.05.1978, Blaðsíða 25

Morgunblaðið - 11.05.1978, Blaðsíða 25
MORGUNBLADID, FIMMTUDAGUR 11. MAI 1978 25 Bukovski og móðir hans í Ziirich. — Á litlu myndinni sést, þegar Brezhnev tekur á móti Corvalan í Moskvu. um, sem ekki voru þóknanleg valdhöfunum í Sovétrikjunum. Enn var hann úrskurðaður á geðveikrahæli og í þetta sinn í átta mánuði. í janúar 1967 var hann hand- tekinn í þriðja sinn fyrir að standa að 'mótmælaaðgerðum gegn handtöku fjögurra félaga úr andófshreyfingunni. Þar sem yfirvöldunum hefur senni- lega fundizt það óheppilegt og óskynsamlegt að dæma hann geðveikan i þriðja sinn, var hann sendur i vinnubúðir í Bor, nálægt Voronezh, til þriggja ára vistar þar. í janúar 1971 framdi hann svo sitt síðasta ófyrirgefanlega afbrot: Hann sendi til Vestur- landa sálfræðilegar „sjúkdóms- greiningar" sex andófsmanna, sem höfðu verið lokaðir inni á geðveikrahælum, og ljóstraði þannig upp um hinar sovézku aðferðir við að refsa heilbrigðu fólki með vist á geðveikrahæl- um fyrir að hafa andstæðar stjórnmálaskoðanir. Hann var enn tekinn fastur i marz 1971 og hlaut 12 ára dóm. Þá var hann 29 ára gamall. Við réttar- höldin yfir honum i janúar 1972 endaði hann varnarræðu sina með þessum orðum: „Ég mun halda áfram að berjast fyrir lögum og réttlæti. Ég harma það aðeins, hve ég náði að gera litið fyrir þennan mál- stað þann stutta tima — eitt ár, tvo mánuði og þrjá daga — sem ég nauVfrelsis." „Þetta", sagði Nína Ivanovna, „var versti timinn. Þar var hræðilegt áfall fyrir mig, þegar hann hlaut 12 ár, og örlög hans á eftir voru mér ólýsanlegt kvalræði. Ég þjáðist svo ógur- lega." Og þá brást henni rödd- in. Ég bjó þá i lítilli ibúð i New York, og mér þóttu fréttirnar af réttarhöldunum yfir Vládimir Bukovsky og dóminum, sem hann fékk, mjög átakanlegar. Þannig var um marga aðra, sem ég ræddi við. Að ungur maður skyldi hafa eytt sex árum ævi sinnar bak við lás og slá fyrir að vilja lesa og segja það, sem hann langaði til, og að hann skyldi nú verða dæmdur til 12 ára þjáninga í viðbót, þannig að þegar hann yrði látinn laus, væru beztu ár ævi hans liðin — þessi grimmd og þetta misk- unnarleysi ásótti mig. Ég ræddi um þetta eitt kvöldið við útlaga, sem var nýkominn frá Sovét- rikjunum. Sanya Averbuch. „Nú, fyrst þig tekur þetta svona sárt," sagði hann, „af hverju hringirðu ekki í frú Bukovski?" „Almáttugur", sagði ég, „hringja til hennar. Til Moskvu?" Hann tók litla vasabók fram. „Eg þekki hana. Hér er sima- númerið hennar." Ég ákvað að gera tilraun. Þetta var 6. febrúar 1972. Ég varð að bíða i þrjá tima eftir sambandi. Þá kom kona i sim- ann „Frú Bukovski?" „Já.. ." Ég vissi ekki, hvað ég ætti að segja. Þaö var öruggt, að KGB hleraði símtalið. Ég sagði, að fólk i Bandarikjunum fyndi til með henni. Ég las nokkrar blaðaúrklippur um son hennar fyrir hana. Ég man ekki, hvað það var fleira, sem sagt var. Seinna sagði hún mér, að hún hefði verið hálf- áhyggjufull. Óvænt simtöl hafa slík áhrif i Sovétríkjunum. En að lokum sagði hún: „Þér ætlið að hr ngja aftur, er það ekki?" Þegar baráttan í þágu Bukovskis tók að eflast á al- þjóðlegum vettvangi. hringdi ég aftur og aftur i hana til að segja henni, hvað væri að ger- ast. Bréf og simskeyti undir- rituð af Heinrieh Böll. Arthur Miller, Roger Baldwin, George Meany og mörgum öðrum voru birt opinberlega. Þingmenn og jafnvel rikisstjórnir sendu sovézku leiðtogunum náðunar- beiðnir. Vel orðaðar áskoranir birtust eftir Haroid Pinter, Edward Albee og Vladimir- Nabukov. Mannréítindasamtök- eins og Amnesty International gerðu Bukövski aö „samvizku- fanga" sinum. 30. deseml)er ár hvert söfnuðust frægir leikarar frá Broadway og Hollywood saman fyrir framan bústað sovézku sendinefndarinnar hjá Sameinuðu þjóðunum með spjöld, þar sem á var letrað: „Enn á Vladimir Bukovski afmælisdag sinn i fangelsi." Viðkomandi fangelsi reyndist vera i Vladmir, sögufrægri liorg 110 km fyrir norðan Moskvu. Hún er þekkt fyrir sin- ar gömlu kirkjur, en þar er nú eitt af illræmdustu fangelsum KGB. Bukovski var oft i hungurverkfalli til að mótmæla illri meðferð á samföngum sín- um, miskunnarlausri vinnu- hörku og annarri rangsleitni. A öðrum timum var hann i kartser, refsiklefa, þar sem (jann fékk ekki annað en vatn og litilsháttar af brauði og var ekki leyft að vera i hlýjum föt- um, þó að enginn upphitun væri í klefanum. A þessum ár- um var ég svo oft vakin af simanum um miðjar nætur. Það var hórmulegt að heyra Nínu Ivanovna segja frá þvi, að það væri verið að svelta son sinn I hel, að pakkinn meó meðölum, sem hún sendi honum, hefði verið endursendur, að hann væri i isköldum einangrunar- klefa o.s.frv. Hún sagði mér frá því, að langur timi liði oft milli þess, að hún fengi að sjá son sinn. Hún sárbændi minniháttar em- bættismenn að segja sér aðeins frá þvi, hvernig hann liti út. Og þegar hún sá svo son sinn eftir eitt slíkt timabil, var hann „óþekkjanlegur". Það var átak- anlegt að heyra nákvæmar lýs- ingar hennar á refsingum, sem hann varð að þola, og þeirri óhæfu og smán, sem þeim báð- um var sýnd. Síðan leið oft langur timi milli þess, sem við gátum haft samband okkar á milli. Þegar ég lit nú um öxl, er ég sannfærð um það, að henni er það að þakka meira en nokkr- um öðrum, að Vladimir Bu- kovski var látinn laus. Með sim- tölum sinum og bréfum hvatti hún okkur stöðugt, hún gerði meira en nokkur annar til þess, að nafn hans væri i blöðum og öðrum fjölmiðlum og á vörum okkar. Hún ákallaði i rauninni alla helztu leiðtoga heims og öll samlök, þeirra á meðal Pál páfa, Helmut Schmidt, kansl- ara, Nixon, forseta, Amnesty International og Alþjóða Rauða Krossinn. í júni 1975 sendi hún opið bréf til ráðstefnu alþjóð- lega kvennaársins í Mexikó: „Þegar sonur minn er sveltur i fangelsi, get ég ekki borðað.. . Þegar hann skelfur af kulda i fangaklefaaum, get ég ekki haldið á mér- hita i rúmi minu. Þegar hann þjáist af sársauka, kenni ég til i minum eigin lik- ama. . ." Fyrir mér eins og henni voru siðustu mánuðirnir verstir. í júli í fyrra hringdi hún i mig frá simstöðinni i Moskvu. Það var hræðilegt, hún vissi ekki, hvort sonur sinn væri enn á lifi, og eftir nokkrar mínútur var sambandið rofið. Ég hafði sam- band við Patricia Barnes, og við tókum að safna undirskriftum þekktra Brandaríkjamanna undir símskeyti til Bréznefs. í september talaði ég við systur Vladimirs, Olgu. Hann var á lifi. og þær höfðu nýlega séð hann i fangelsinu í Vladimir, en hann var orðinn alveg hold- laus af sulti. Móðir hans sagði seinna, að hann hefði „iitið Ut eins og fangi í Auschwitz". Morguninn 17. desember vaknaði ég við simhringingu. Vinkona mín spurði, hvort ég væri að drekka kampavín. Mér þykir kampavín dásamlegt, en klukkan var 8 að morgni og var það ekki nokkuð snemmt? ..Vladimir Bukovski", sagði hún, „hefur verið látinn laus úr fangelsi og gerður útlægur." Ég þorði ekki að trúa þessu. Tvisvar áður hafði orðrómur komizt á kreik um, að Bukovski yrði látinn laus á næstunni en i bæði skiptin hafði gleði mín snúizt í sár vonbrigði. En nú fékk ég fréttina brátt staðfesta. Það færu fram fangaskipti, og Bukovski og fjölskylda hans væru þegar á leiðinni til Sviss. Og svo var ég nú komin til þeirra i Sviss. Við höfðum um mikið að ræða við Nína Ivan- ovna. Hún fagnaði björgun son- ar sins, en hún spurði um alla hina. sem eftir urðu? Hvað um Oksana Meshko, gamla. hjart- veika konu, sem yrði að halda áfram að fara til Vladimir- fangelsísins i von um að fá að sjá son sinn, Alexander Sergienko, sem var dæmdur i 7 ára fangelsi 1972 og væri berklaveikur? Sjálf hafði Osk- ana verið 10 ár i þrælabúðum Stalíns fyrir engar sakir, en sonur hennar var 14 ára, þegar hún var send í búðirnar. Nú ætti sonur hennar 5 ára gamlan son, sem varla þekkti hann. Og þannig var talað um allar þær rússnesku konur. sem ættu syni og eiginmenn i fangelsum, vinnubúðum eða geðveikrahæl- um. Fyrir Vladimir var versti tim- inn ekki siöasti hluti fangavist- arínnar — eíns og fyrir fjöl- skyldu hans — heldur vist hans fyrr á geðveikrahælum. Vist i fangelsi eða vinnubúðum er að minnsta kosti útmæld með ákveðnum timamörkum, en ef andófsmaður er úrskurðaður á geðveikrahæli, getur hann ver- ið þar óendanlega. Hann er al- gerlega varnarlaus og réttlaus. Vladimir lýsti ítarlega fyrir mér dvöl sinni þar og þeirri meðhöndlun, sem þar er beitt. Eg spurði hann þá að lokum, hvernig læknar gætu tekiö þált i slíku. Hann svaraði: ..Allir réttargeðlæknar vita, hvað er að gerast. Þeir viti, að þetta fólk er ekki veikt". Eg spurði þá: ,.Trúa sumir læknanna þvi i raun og veru, að allir i Sovétrikjunum, sem eru óðruvisi þenkjandi, séu úr and- legu jafnvægi?" „Það er erfitt að útskýra það. Það er flókin blanda af venju- legri sovézkri uppgerð eða hræsni og geðlæknisfræðilegri. Það er ekki um tviklofinn hugs- anagang að ræða, heldur þri- klofinn. ,.Eg hafði aldrei neina von um það," sagði Vladimir Bu- kovski, þegar við ræddum sam- an seinna, ,,að ég myndi sleppa úr fangelsinu, fyrr en ég hefði verið þar allan timann. Eg trúói ekki, að neitt svona lagað gæti skeð, jafnvel þegar ég frétti, að rætt væri um skipti á mér og ("orvalan." Hann heyrði fyrst um þá hug- mynd i nóvember 1976. þegar samfangi hans i næsta klefa n.oisaði fréttina til hans um i atnsleiöslurnar. En 17. desem- ber var öllum föngunum í klefa hans sagt að taka saman pjönk- ur sínar. þvi að það ætti að lagfæra klefann, og þeir yrðu f'luttir annað. „Það var farið út með einn og einn í einu, en klefafélagar minir voru leiddir i eina átt, en með mig var farið niður, leitað á mér og allir hlut- ir teknir frá mér." Siðan var farið meö hann út í bíl og honum ekið til Lefortovo fangeisisins í Moskvu. Morgun- inn eftir fékk hann föt og frakka og honum fengnar per- sónulegar eigur hans úr geymslu fangelsisins að undan- skildum 400 rúblum. Annar bill. Flugvöllur. Þar biðu móðir hans. Olga, systir lians. og son- iir hennar. Þremur dögum áður höfðu tveir starfsmenn KGB, maður og kona,, komið hcim til \inu Ivanovna og lilkynnl hcnni. að þau yrðu flutt úr landi ásamt syni hennar og hefðu þrjú daga til að pakka niður. A þriðja degi var sími hennar settur í samband. svo að hún gæli gerl siðustu ráðstafanir i gegnum sima. En mestan hluta dagsins var luin að svara siöðugum luingingum frá vestrænum fi éltamönnum. Þau inðu að skilja niesl af eigum sinum eftir og sáu um að koma þvi til fjölskyldna póli- tiskra l'anga. sem að gagni mætti koma. svo sem hlýjum fatnaði. KGB sagði þeim, að þau myndu fara frá Sheremettevo flugvellinum í Moskvu. Þar mætti fjöldi vina þeirra og með- al annarra Sakharov til að kveðja þau. En KGB var söm við sig til hins siðasta, og þaö var farið með Bukovski fjöl- skylduna á herflugvöll, og það- an var flogið. Vladinur sat við hlið manns í borgaralegum i'ötum. Hann var handjáinaðui' og veitli þvi at- h\gli. að handjárnin vorn l'ram- lcidd i Bandarikjunum. .Móðir hans .sagði honum siðar. að maðui'inn við hlið hans hafi verið enginn annar en Baranov. nánasti samstarf.smaður Andro- povs. yfirmanns KGB. Þegar flogið var yfir sovczku landa- mærin. tilkynnti Baranov \'ladimir Bukovski. að hann hefði verið gerður útlægur. Ilonum hafði ekkert verið til- kynnt um þetta áður. og hann \ ar ekki farinn að tala við fjiil- skyldu sína. sem var annars staðar i l'lugvélinni. Það er dæmigert fyrir V'ladi- ínii' Bukovski. að jafnvel þá gat hann ekki stillt sig um að cleila um sovézk lög við fylgdarmann sinn. Hann spurði. af hverju hann væri enn hafður i handjárnum. Væri hægt að lita á persónu Min sové/.kan fanga. eftir að komið væri út úr landinuV Baranov í'ór burt til að hringja til Moskvu. Þegar hann kcim til baka. tók hann hand- iárnin burl — af þvi að timi væri kominn til að borða há- degisven). eftir þvi sem hann sagði. „Hvað um það. sem eftir er af fangelsisdómi minum?" spurði Bukovski. „Eilt og hálft ár og fimm ára útlcgð innanlands — lief'ur það verið afturkallað'?" ,.\ei, nei", sagði Baranov ..Hvernig getið þér þá gert þetta? Hafið þér umboð frá .F.ðsta ráðinu?" ...\ei." ..Er mér þá vísað úr landi af \ður personulega'."' ...\ei. af sovézku rikisstjórn- inni."' ..Hafið þér einhver skjol eða skilriki?" ..\ei. ég hel' ekki neitt slikt." Fn hwrnig var honum innan- brjósts. þegar hann gerði sér ljósl. að búið va-ri að leysa hann úi' haldi og \ isa honum út úi' hans eigin landi? Framhald á blv 30 rtir Bukovski var bjargað

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.