Morgunblaðið - 17.01.1981, Qupperneq 19

Morgunblaðið - 17.01.1981, Qupperneq 19
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 17. JANÚAR 1981 19 Orson Welles — þessi mynd var tekin við útsendingu leikritsins árið 1938. — Óteljandi amerískir útvarpshlustendur uröu gripnir óstjórnlegum ótta í fyrrakvöld og hélt fólk aö „Marsbúar“ heföu ráöist á ýmsar borgir í Bandaríkjunum og væru að tortíma þeim með hinum ógurlegustu drápstækjum. Ástæöan fyrir þessari hræöslu fólks var upplestur úr skáldsögu enska skáldsins H.G. Wells, „The war of the worlds", en sú saga er ímynduö árás Marsbúa á íbúa jaröar. Upplestrinum var útvarpaö frá stöövum Columbía útvarps- félagsins og haföi veriö skift um borgarnöfn í sögunni þannig, aö öll nöfnin voru eftir nöfnum á amerískum borgum. Ótrúlegur fjöldi hlustenda hélt aö verið væri aö lesa upp sannar fréttir í útvarpiö. T.d. flúöu hundruö New Yorkbúa út úr t'búöum sínum meö handklæöi vafin um höfuö sér, sem vörn gegn gaseitrun. Margir héldu því fram, aö þeir heföu sjeö Marsbúa í hinum fáránlegustu herklæöum vopnaöa dauöageislabyssum. Hundruö fjölskyldna flúöi undan hinum ímynduöu Marsbúum úti í skóga og jafnvel upp til fjalla. Víöa í Suöur-ríkjum Bandaríkjanna héldu menn að heimsendir stæöi fyrir dyrum. Á einum staö ruddist )<ona ein inn í kirkju, þar sem kvöldguösþjónusta fór fram og hrópaöi: Útvarpiö segir aö New York sje í rústum. Presturinn varö aö aflýsa guösþjónust- unnl. Þaö var ekki fyr en löngu eftir aö upplesturinn fór fram í útvarpið að hægt var aö sefa hlustendur og láta þá skilja, aö aöeins heföi veriö um skáldsögu aö ræöa. Þannig skýröi Morgunblaöiö frá þegar Orscrt Welles leikstýrði skáldsögu H.G. Wells í bandarísku útvarpsstööinnl Columbia. Leikritiö vakti gífurlega athygli og ótta meöal almennings í Bandaríkjunum sem ekki vissi hvaðan á sig stóö veðriö. Þúsundir manna í New Jersey og Long Island þustu á götur út skelfingu lostnar. Gífurlegar umferðartruflanir uröu og útsend- ingin leiddi ómældar hörmungar yfir fjölmarga, sem tóku leikritið sem bókstaflegan hlut. Hvarvetna mátti sjá skelfingu og ótta og stööugt fjölgaöi þeim sem trúöu aö innrás hefði raunverulega veriö gerö. Múgæsingin var slík — ekkert stoöaöi þó reglulega væri tilkynnt, aö um leikrit væri væri aö ræöa. Innrásin frá Mars Þaö var þann 30. október 1938 að Orson Wellew leikstýröi Innrásinni frá Marz. Til þess aö fá sem mestan raunveruleika- blæ yfir útsendinguna, þá ákvaö hann aö láta sögu H.G. Wells gerast í Bandaríkjunum, nánar tiltekiö í New Jersey og öll staöarnöfn voru raunveruleg. Til þess að undirstrika, aö raunveruleg innrás væri í framkvæmd, þá var nýjustu fréttum útvarpaö og var mikill skelfingarblær yfir þeim. „Opinberir embættismenn" töluöu til fólksins og reyndu aö sefa þaö. Þaö var engu líkara en innrás ætti sér staö — með undantekningu þó. Áöur en útvarpssendingar hófust var skýrt tekiö fram, aö verið væri aö útvarpa leikriti byggöu á skáldsögu H.G. Wells, Ótti og skelfing gripur fólk þar sem það flýr undan hitageislum Marsbúa. Innrásinni frá Mars (The war of the worlds). Og reglulega var útsending rofin til aö tilkynna aö um leikrit væri aö ræöa. Útvarpsendingin fór fremur rólega af staö frá Mercury- leikhúsinu. í upphafi var útvarpaö ööru leikriti en skyndilega var útsending rofin og tilkynnt, aö ókennilegur hlutur heföi sést skammt frá bóndabæ nokkrum í New Jersey. Viötal var haft við bóndann og innrásin frá Mars var hafin. Fólk varö felmtri slegiö. Þaö bókstaflega trúöi, aö innrás væri hafin. Skelfing greip um sig um öll Bandaríkin. Þúsundir streymdu á götur út. Umferöaröngþveiti myndaöist. Þúsundir héldu vestur á bóginn til aö flýja undan skrímslunum frá Mars. Einnig gáfu fjölmargir sig fram viö Þjóövaröliðið og buðust til aö berjast gegn óvættunum frá Mars. Og ekkert stoöaöi þó reglulega væri tilkynnt, að einungis væri um leikrit aö ræða — slík var skelfing fólks. Aldrei í sögunni hefur fólk veriö blekkt á jafn áhrifaríkan hátt og að kvöldi dags 30. október 1938. Orson Welles hlaut heimsfrægð fyrir Orson Welles var aðeins 23 ára gamall þegar útvarpssend- ingin fór fram en þá þegar haföi hann getiö sér nafn sem listamaöur. George Orson Welles fæddist þann 6. maí 1915 og aðeins 16 ára aö aldri hélt hann til írlands eftir aö hafa misst báöa foreldra sína. Hann bauö starfskrafta sína hinu þekkta Gate Theatre og tjáöi forráöamönnum leikhússins aö hann heföi veriö skærasta stjarna The New York Theatre Guild. Leikhússtjórinn tók unglinginn ekki trúanlegan en þrátt fyrir þaö bauð hann honum starf sem leikari og eftir sex mánuöi í Dyflinni hélt hann til Bandaríkjanna. Kreppan þrúgaöi allan hinn vestræna heim og erfitt var um vinnu. Ari síöar var hann kominn til Spánar og hreifst af nautaati, svo mjög aö hann klæddist sjálfur búningi nautabanans og ber enn þann dag í dag ör nauts. Leiðin lá aftur til Bandaríkjanna og á jóladag 1934 kvæntist unglingurinn Orson Welles leikkonu aö nafni Virginia Nicholson. Leiöin lá til Broadway og þar lék hann í nokkrum leikritum. En nýr fjölmiöill hafði litið dagsins Ijós — útvarpiö. Jafnframt að leika á sviöi þá lék hann í útvarpsleikritum. Áriö 1937 stofnsetti Orson Welles ásamt félögum sínum Mercury-leikhúsiö og Júlíus Ceasar var settur á sviö — í nútímabúningi. Verkiö vakti miklu lukku og aösókn var geysileg. Á næstu mánuöum voru ýmis verk sett á sviö og Welles tókst aö fá CBS-útvarpsstööina til aö leigja leikhúsiö eins og þaö lagöi sig til aö útvarpa þekktum leikritum. Þaö var svo þann 30. október 1938 aö Innrásin frá Mars var flutt á eftirminnilegan og áhrifaríkan hátt og slíkt hefur ekki veriö leikiö eftir. Orson Welles haföi sýnt heiminum hæfileika sína og gylliboö streymdu til hans frá Hollywood, — háborg kvikmyndanna. í júlí 1940 hóf hann vinnu viö sína fyrstu kvikmynd. Hann haföi aldrei áöur komiö nálægt kvikmyndun en þrátt fyrir það vann hann þrekvirki þegar í sinni fyrstu kvikmynd, — Citizen Kane. Orson Welles stóö aö baki kvikmyndavélinni og stýröi henni. Hann lék aöalhlutverkiö og leikstýröi jafnframt aö hann geröi handrit kvikmyndarinnar. Fjölmörg tæknibrögö litu dagsins Ijós í Citizen Kane. Myndin varð tímamótamynd — meistarastykki. Áriö 1962 komu 70 þekktustu kvikmyndagagnrýnendur saman og völdu Citizen Kane „bestu kvikmynd allra tíma“. Slíkt meistarastykki var Citizen Kane og Orson Welles var aöeins 26 ára gamall þegar hann geröi þessa frægu mynd. Á ýmsu hefur gengiö hjá þessum mikla listamanni siöan. Hann hefur leikið í kvikmyndum, leikstýrt kvikmyndum, hann hefur skrifaö talsvert, en þrátt fyrir það hefur hann aldrei uppfyllt þær miklu vonir sem viö hann voru bundnar. Ástæöur Siðasta von mannkyns slokknar hitageislum Marsbúa að bráð. herskip verður gcípwr amerísUa u - ^affpshlustendur .. ^ ,r*ru>n. rn i’kM'1 *' . UT»U re' ...... ú, .»íld»«u M*"b“ world*". •" “ “«* •ögunni » —oís: ki“,"t* í'VíÆ r is‘~'—'•*"*..» ■“íífSíÆ*—.............. -■ - -«ypxz k rinum »t*o ru° króoaði: Utvarp1* — * »,ö\<l«u5.W'i"'”,‘ *» *n,“ .» N.« Vork «• ■ ™*’“” Mót norrænna l>annig skýrði Morgunblaðið frá skelfingu þeirri, sem greip um sig í Bandaríkjunum skömmu eftir að leikritið var sent út þann 30. október 1938. þess eru sjálfsagt margar — ekki síst skapgerð þessa mikla listamanns. Hann vann sín mestu afrek á 26 fyrstu árum ævi sinnar. H.G. Welles - faðir vís- indaskáldsögunnar Orson Welles byggöi leikrit sitt á skáldsögu enska skáldsins Herbert George Welles (1866—1946). H.G. Welles hefur verið nefndur faðir visindaskáldsögunnar. Hugmyndaríki hans haföi víötæk áhrií. Ty*r þekktustu vísindaskáldsögur hans eru Tímavélin (1895) og Innrásin «2 M?rs (1898). í skáldsögunni gera Marsbúar innrás í Bretland, lenda nærri Lu.’ídÚPum. Þeir tortíma öllu sem á vegi þeirra veröur. Gífurleg skelfing grípur um sig og ekkert viröist geta stöðvaö sókn Marsbúa. Herir eru sendir gegn Marsbúum en ekkert dugir, þeim er tortímt. Herskip eru send gegn óvættunum en þeim er sökkt. En þegar neyöin er stærst er hjálpin næst — þaö sem vígvélar gátu ekki unnið á veröur bakteríunni aö bráö. Áriö 1952 var gerö kvikmynd byggð á sögu H.G. Welles. Ýmsar tæknibrellur í þeirri kvikmynd vöktu athygli en almennt þótti kvikmyndahandritið fremur hroövirknislega unniö og myndin því fremur rislítil. Áriö 1978 kom út hljómplata byggö á skáldsögunni og hlaut hún góöar viðtökur — varð metsöluplata. í kjölfariö á þessari hljómplötu var rætt um að kvikmynda Innrásina frá Mars en ekkert hefur oröiö úr verki enn aö minnsta kosti.

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.