Morgunblaðið - 03.02.1981, Qupperneq 24

MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 3. FEBRÚAR 1981
32
„Skjónumálið“ og dóm-
arnir sem gleymdust
í fyrri grein minni um annað
bindi Ættbókar og söku islenzka
hestsins á 20. öld eftir Gunnar
Bjarnason gerði ég að umtalsefni
fyrstu kafla bókarinnar og verð-
ur nú haldið áfram þar sem frá
var horfið.
Einn kafli annars bindisins
nefnist Erjur og segir Gunnar þar
frá þrenns konar erjum frá árun-
um eftir 1960, er fjalta um hross
og leiddu til dómsmála. Reifun
dóma er vandaverk og þar þarf að
fara saman nákvæmni og færni í
að skilja aðalatriðin frá auka-
atriðum. Við reifun á fyrsta mál-
inu, sem reis vegna lausagöngu og
töku stóðhesta i Austur-Húna-
vatnssýslu, nýtur Gunnar leið-
sagnar Hákons heitins Guð-
mundssonar, hæstaréttarritara og
síðar yfirborgardómara í Reykja-
vík, og birtir raunar útvarpserindi
Hákons um þessi málaferli. Reif-
un Hákons er eins og vænta mátti
glögg og skýr.
Næst rekur Gunnar erjur, sem
risu milli hans og Sigurðar Jóns-
sonar frá Brún út af tveimur
folöldum, sem leiddu til þess að
Sigurður höfðaði meiðyrðamál á
hendur Gunnari í kjölfar blaða-
greina þeirra um þetta mál. Mál-
inu lauk hins vegar með dómssátt.
Gunnar birtir vegna þessa máls
blaðagreinar, stefnu, greinargerð-
ir og ýmis skjöl úr málaferlunum.
Sjálfsagt má deila um hversu löng
og ítarleg frásögn hæfir þessum
málaferlum en væntanlega hafa
aðrir atburðir úr lífi Sigurðar frá
Brún haft meiri þýðingu fyrir
íslenska hrossarækt en þessi
málaferli.
Seinni grein um
Ættbók og sögu
Þessi mistök Gunnars rýra
verulega reifun hans á dómunum,
því það mál, sem fallið hefur niður
hjá honum, er jafnan talið aðal-
þáttur „Skjónumálsins" og í því
réðust raunar úrslitin. Mistökin
hafa einnig leitt til þess að
Gunnar á í erfiðleikum með að
skýra lokaniðurstöðu málsins, þ.e. <
hvers vegna beiðni Björns á
Löngumýri um innsetningargerð-
ina nær ekki fram að ganga, þó
Birni sé dæmdur eignarréttur að
hryssunni. Skýringin er einfald-
lega sú að lokamálið snerist aðeins
um eignarrétt yfir hryssunni en
ekki var gerð krafa um að innsetn-
ingargerðin næði fram að ganga.
Það skal þó tekið fram að það er
samt ekki síðasti Hæstaréttar-
dómurinn, sem fallið hefur niður
hjá Gunnari og er rétt að skýra
þetta frekar. Upphaflega kvað
sýslumaður Húnvetninga upp úr-
skurð í málinu í fógetarétti en
þeim úrskurði var áfrýjað til
Hæstaréttar. Þar er úrskurðurinn
ómerktur vegna fyrri afskipta
sýslumanns af málinu. (Reifun
Gunnars á þessum dómi Hæsta-
réttar er ófullkomin og gefur ekki
rétt mynd af málinu.) Næst er
skipaður setudómari til að fara
með málið og hann kveður upp
úrskurð. Þennan úrskurð birtir
Gunnar og segir á bls. 148, að
þessum úrskurði setudómarans
hafi Jón Jónsson á öxl áfrýjað og
upp af Guðmundi Jónssyni, borg-
ardómara, sem setudómara og
meðdómendunum dr. G'auki Jör-
undssyni, prófessor og Kristni
Jónssyni, tilraunastjóra. Á þenn-
an héraðsdóm minnist Gunnar
ekki en samkvæmt honum var
viðurkenndur eignarréttur Björns
á Löngumýri á hryssunni á
grundvelli hefðar. Sem fyrr sagði,
segir Gunnar á bls. 148, að Jón á
öxl hafi áfrýjað úrskurði setu-
dómarans um innsetningargerð-
ina, en þetta var eins og áður var
sagt ekki rétt, Jón áfrýjaði þess-
um síðasta héraðsdómi. Og það
undarlega gerist að Gunnar birtir
í bók sinni dóm Hæstaréttar frá 5.
febrúar 1971, þar sem dómur
héraðsdóms, sem skipaður var
fyrrnefndum þremur mönnum,
var staðfestur.
Þessi mistök skýrast væntan-
lega af því að Gunnar hefur við
reifun sína á „Skjónumálinu"
stuðst við endurrit úr fógetabók-
um og endurrit hæstaréttardóma,
sem hann hefur átt í fórum sínum.
Hann hefur hins vegar ekki kynnt
sér hina prentuðu hæstaréttar-
dóma, sem einnig hafa að geyma
héraðsdómana. Eitt er þó kostur
við umfjöllun Gunnars um
„Skjónumálið" og það eru teikn-
ingar af mörkum Björns á Löngu-
mýri og Jóns á öxl, sem birtar eru
í bókinni.
En talandi um erjur og dóms-
mál, þá sakna ég þess að Gunnar,
hefur hvorki í fyrsta né öðru
bindinu, minnst á þær deilur, sem
risu á sínum tíma vegna ætt-
færslu á Nasa frá Skarði utan
nokkrar línur á tveim eða þrem
stöðum. Þessi deila snerist þó um
ætt eins frægasta stóðhests lands-
ins og var því þáttur í sögunni bak
við ættbókina, hversu trúverðug-
ur, sem málstaður málshefjanda
kann að hafa verið.
Hestakaup hafa löngum haft á
sér nokkurn ævintýrablæ og víst
eru til margar skemmtilegar sög-
ur af hestakaupum. Gunnar nefnir
einn kafla bókar sinnar Hesta-
kaup — íslenzkur póker og safnar
þar saman nokkrum sögum og
vísum um hestakaup. Þessu efni
verða seint gerð tæmandi skil og
til þess verður ekki ætlast af
Gunnari. Ég hafði gaman af
þessum sögum og þær hefðu mátt
vera fleiri.
Lokakafli starfssögu Gunnars í
öðru bindinu lýsir merku starfi,
sem unnið hefur verið á Hvann-
eyri frá 1951 en það er „kennsla í
tamningum", sem þó hefur aldrei
orðið formleg kennslugrein við
Bændaskólann. Margir þeirra
tamningamanna, sem mest hefur
borið á síðustu ár hafa einmitt
lært í fyrstu til verka á Hvann-
eyri. Þetta starf er rétt einn
þátturinn í merku starfi Gunnars
fyrir hrossarækt og hestamennsk-
una.
Gunnar birtir í þessum kafla
ýmislegt efni, sem hann notaði við
þessa kennslu á Hvanneyri en
sumt af því hafði áður birst í
Búfjárfræði hans, þó þess sé ekki
getið, og er það efni birt nú lítið
breytt. Gunnar leggur áherslu á
þolinmæði, sem verði að sýna
hrossum við frumtamningu og
verður að teljast vera þarna á
mörkunum. Saga sem þessi á auk
þess að geta verið mikilvægt
heimildarrit fyrir síðari kynslóðir.
Liður í því er að geta vel heimilda
og vísa til þess hvar frekara efni
kunni að vera að finna. Þó Gunnar
geti víða heimilda vantar nokkuð
á að slíkt sé fullnægjandi. Við
getum tekið tvö dæmi. Gunnar
getur þess réttilega að miklar
blaðadeilur hafi risið í kjölfar
lokadómsins í „Skjónumálinu" og
tilfærir setningar úr greinum
tveggja manna. Hvergi kemur
hins vegar fram hvar þessar
greinar hafi birst eða aðrar um
„Skjónumálið" og við vitum það
eitt að annar greinarhöfundur var
fyrrverandi sýslumaður og hinn
bóndi úr Húnavatnssýslu. Gunnar
tekur einnig orðrétt upp lýsingu
Steindórs Gunnlaugssonar frá
Kiðjabergi á „Stokkhólma-
Grána“, sbr. bls. 25—28. Hvergi
kemur fram hvar þessa frásögn sé
að finna í sínum upphaflega bún-
ingi.
Einn er sá ljóður á öðru bindinu,
sem er sameiginlegur starfssög-
unni og ættbókinni en það eru of
margar lélegar myndir. Pappír
bókarinnar kann þar að ráða
einhverju um hversu illa margar
myndanna prentast, en í sumum
tilvikum er skýringin sú að mynd-
irnar hafa verið teknar úr bókum
og blöðum en ekki notast við
frummyndir. í mörgum tilvikum
eru myndir frá fyrstu árum skipu-
legrar hrossaræktar hérlendis
ekki til, eða þær eru lélegar og
frummyndir eru glataðar. En
þessar staðreyndir skýra ekki
nema hluta af því hversu mynd-
irnar eru lélegar. Þeirri hugsun
verður vart varist að lítil rækt
hafi verið lögð við val myndanna
og öflun þeirra. Við getum tekið
dæmi. Sú deila, sem reis milli
Gunnars Bjarnasonar og Sigurðar
frá Brún og Gunnar lýsir í bók-
inni, var tilkomin vegna mynd-
Fá hross hafa á síðustu áratug-
um orðið jafn fræg hér á landi og
Löngumýrar-Skjóna. Það er því
ekki að ástæðulausu að Gunnar
helgar henni nær 25 blaðsíður í
bókinni og rekur málaferli, sem
spunnust um þessa hryssu. (Við
upphaf þessa kafla (bls. 126)
verður að gera örlitla athugasemd
varðandi réttarsögulegt atriði.
Réttur Grágásar féll niður við
lögtöku Járnsíðu 1271 — 1273 og
það er því ekki rétt að Grágás hafi
gilt hér til 1300, en ýmis ákvæði
hennar komu í lög aftur með
lögtöku Jónsbókar 1281.) Við reif-
un sína á „Skjónumálinu" birtir
Gunnar fjölmörg gögn og dóma en
við þessa reifun hafa Gunnari
orðið á mistök. Gunnar segir á bls.
131 að „Skjónumálið" hafi farið
tvívegis fyrir Hæstarétt. Þetta er
ekki rétt, því málið fór þrívegis
fyrir Hæstarétt og má vísa þar til
Hæstaréttardóma 1969, bls. 141 —
144 og í sama bindi á bls. 1307—
1311 en þriðja málið er í Hæsta-
réttardómum 1971, bls. 108—118.
hafi þá beðið „um að honum verði
dæmdur eignarréttur yfir Löngu-
mýrar-Skjónu". Þetta er ekki rétt,
því það næsta sem gerðist í
málinú eftir úrskurð setudómar-
ans, var að Björn á Löngumýri
áfrýjaði og síðar gagnáfrýjaði Jón,
og gerðu þeir ýmist kröfu um að
innsetningargerðin næði fram að
ganga eða henni yrði synjað. Þetta
mál var dæmt í Hæstarétti 14.
nóvember 1969 en Gunnar minnist
ekkert á þennan hæstaréttardóm í
reifun sinni. Með þessum dómi
beindi Hæstiréttur málinu inn á
nýja braut og benti á að ágrein-
ingur væri um eignarrétt að
hryssunni og réttara væri að reka
slíkt mál fyrir hinum almennu
héraðsdómstólum.
Björn á Löngumýri höfðaði
þessu næst nýtt mál og krafðist
þess að viðurkenndur yrði eign-
arréttur sinn á hryssunni. Þar
með hófst það mál, sem jafnan er
talið aðalþáttur „Skjónumálsins"
frá lögfræðilegu sjónarmiði. Hér-
aðsdómur í þessu máli var kveðinn
Mjög slælega hefur
verið staðið að vali
mynda í annað bindi Ætt-
bókar og sögu. Þessa
mynd tók Vigfús
Sigurgeirsson, ljós-
myndari af þeim stóðhest-
um, sem eftir stóðu á
landsmótinu á
Þveráreyrum 1954 og
er Hreinn lengst til
vinstri. Það er kannski
besta dæmið um
hversu lítil rækt hefur
verið lögð við val mynda í
bókina að ekki var
leitað eftir því að
fá þar til birtingar
myndir úr safni Vigfúsar
en hann tók meðal
annars ljósmyndir
á landsmótunum 1954
og 1958.
gætu ýmis ráð hans vafalaust
reynst þeim, sem vilja temja hross
sín sjálfir, gott veganesti. Gunnar
segir lika frá hestamennskunni á
Hvanneyri en þar hefði Gunnar
gjarnan mátt birta yfirlit fyrir þá
úr hópi nemenda, sem unnið hafa
Morgunblaðsskeifuna. Slíkt yfirlit
hefði átt heima í þessum kafla.
Hugleiðingar Gunnars um
gangtegundirnar og þá sérstak-
lega töltið eru forvitnilegar, þó
ekki sé þar allt nýtt, en þær ættu
að glæða skilning manna á þessum
atriðum.
Sumir hafa fundið ritverki
Gunnars það til foráttu að þar
skuli blandað saman ættbók og
starfssögu hans. Ég er þeirrar
skoðunar að síkt geti hins vegar
verið kostur enda sé þá sagan til
skýringar og fyllingar á ættbók-
inni. Þetta form gerir því kröfur
til þess að sagan sé rituð með
þetta sjónarmið í huga. Fyrsta
bindi Ættbókar og sögu uppfyllir
að mínum dómi þessa kröfu en
sumt af efni annars bindisins
birtingar í Morgunblaðinu 26. maí
1965. Þessi mynd er ekki birt í
bókinni, þó hún verði að teljast
innlegg í þá sögu, sem Gunnar kýs
að rekja. Hvað verst hefur tekist
til með birtingu á mynd af Pálma
Jónssyni frá Nautabúi (bls. 32) og
er sú mynd sjálfsagt fengin úr
einhverri bók eða blaði (raunar er
frummynd af þeirri mynd til). En
það er einkennileg tilviljun að
einmitt í því sama tölublaði af
Morgunblaðinu og myndin, sem
varð upphaf deilu þeirra Gunnars
og Sigurðar frá Brún, birtist, var
einnig birt ágætlega skýr mynd af
Pálma frá Nautabúi á hestinum
Jökli í tilefni af sigri hans í
firmakeppni Fáks. Nefna mætti
mörg fleiri dæmi af þessu tagi og í
sumum tilvikum er um að ræða
myndir, sem farið hafa um mínar
hendur og ekki hefur verið hirt um
að afla frummynda að, heldur
notast við blöð og bækur þar sem
þessar myndir hafa birst. Það
hefði einnig verið kurteisi gagn-
vart þeim ljósmyndurum, sem