Morgunblaðið - 03.02.1981, Qupperneq 25

MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 3. FEBRÚAR 1981
33
Hestar
Umsjóni Tryggvi
Gunnarsson
tekið hafa myndir er birtast í
bókinni, að láta þess getið hver
hefur tekið hverja mynd, sé vitað
um ljósmyndarann.
Þá er annað að bók eins og
Ættbók og saga verður ekki til á
einni nóttu. Margar af þeim hryss-
um, sem getið er um í ættbókinni
eru enn á lífi og það hefði vart
verið goðgá að láta taka af þeim
nýjar myndir, ef engar myndir eru
til eða gamlar myndir reynast
ekki nothæfar. Góðar myndir af
hrossum eru mikilvægt innlegg í
ættbókina og það verður að vera
kappsmál allra, er að því verki
koma að velja þar til birtingar
þær bestu myndir, sem völ er á.
Ættbók hrossa er nauðsynlegt
hjálpartæki allra þeirra, sem við
hrossarækt fást eða vilja kynna
sér ættir hrossa. Gunnar Bjarna-
son og Bókaforlag Odds Björns-
sonar hafa með útgáfu sinni, fyrst
á ættbók fyrir stóðhesta og nú á
ættbók fyrir hryssur, fært ættbók
íslenska hestins úr skúffum og
skjölum hrossaræktarráðunaut-
anna og út til fólksins. Auðvitað á
ættbókin að vera fólki aðgengileg
og hún kemur fáum að gagni, ef
hún rykfellur úti í horni hjá
ráðunautunum. Það er því hesta-
mönnum fagnaðarefni, þegar hver
nýr áfangi i heildarútgáfu ættbók-
ar íslenska hestsins kemur út.
Eins og fram kom hér fyrr hefur
annað bindið að geyma fyrri hluta
af ættbók fyrir hryssur, sem
valdar hafa verið í ættbók frá
aldarbyrjun og fram að 1970.
Seinni hlutinn birtist í þriðja
bindinu. Gunnar slær þann var-
nagla í formála, að í bókinni séu
„birtar lýsingar á flestum skráð-
um og völdum undaneldishryssum
landsins" á fyrrnefndu tímabili. A
þessi fyrirvari sjálfsagt einkum
við hryssur frá árunum 1962 til
1969, en þar tekur Gunnar „með
þær hryssur, sem skráðar hafa
verið í sýningarskrár", en Gunnar
bætir við: „Ráðunauturinn kann
að hafa tekið fleiri inn í ættbókina
með númeri. Þær má taka með í
síðari útgáfur."
Hér er um að ræða hryssur, sem
teknar hafa verið í ættbók eftir að
Gunnar lét af starfi sem hrossa-
ræktarráðunautur og hefur hann
við samningu þess hluta ættbók-
arinnar ekki stuðst við þau frum-
gögn, sem þó verður að telja
nauðsynleg, heldur tínt þessar
hryssur upp úr sýningaskrám og
dómum. Ekki verða þetta talin góð
vinnubrögð og það sem verra er,
að þetta kallar á mikla óvissu um
hvort ættbókin sé tæmandi. Úr
þessu verður þó ekki skorið fyrr en
síðari hlutinn kemur út, því hryss-
unum er raðað niður í ættbók
Gunnars eftir sýslum og virðist
ýmist ráða, hvort þær eru fæddar
eða sýndar í viðkomandi sýslu.
Sjálfsagt hefði verið hyggilegra
fyrir Gunnar að láta staðar numið
í ættbókinni þar sem hann hætti
1962.
Deila má um hvort heppilegra
sé að raða hrossum í ættbók
eingöngu eftir númerum eða
flokka þau niður eftir sýslum.
Fyrri aðferðin er á margan hátt
greinilegri og eðlilegri, því þá má
auðveldlega finna hrossið eftir
ættbókarnúmeri, og þá með aðstoð
nafnaskrár. Seinni aðferðin auð-
veldar hins vegar samanburð
hrossa á sama svæði en er hins
vegar oft ruglingsleg, þegar skipt-
ing milli sýslna ræðst af mismun-
andi atriðum svo sem ýmist fæð-
ingarstað, sýningarstað eða heim-
ili eiganda. Þá gerir seinni aðferð-
in meiri kröfur til nafnaskrár
heldur en uppfylltar eru með
nafnaskrá þeirri, sem birt er í lok
annars bindisins. Þar eru kyn-
bótahryssurnar nefndar í staf-
rófsröð og vísað til ættbókarnúm-
era, en hins vegar ekki vísað til
blaðsíðutals, sem hefði verið eðii-
legt.
Um efni ættbókarinnar verður
ekki fjallað á sama hátt og til
dæmis starfssögu Gunnars. Ætt-
bókin hefur orðið til við starf
hrossaræktarráðunautanna og
með vali þeirra á hrossum í
ættbókina. Slíkt val er vitanlega
alltaf umdeilanlegt og ráðunaut-
arnir hafa ekki farið varhluta af
þeim deilum. Þegar ættbók er búin
til prentunar koma hins vegar
önnur sjónarmið til skoðunar. Þá
reynir á að taka saman tiltækar
og nauðsynlegar upplýsingar um
viðkomandi hross.
Sumum kann að þykja upplýs-
ingar um hryssur frá fyrstu
starfsárum hrossaræktarráðu-
nautanna nokkuð fátæklegar en
þá er vert að hafa í huga að allt
fram yfir 1950 var algengt að
hryssur væru dæmdar ótamdar og
menn voru ekki alltaf vissir á því
undan hverju hvað væri i þá daga.
Eitt er þó eftirtektarvert, en það
er að varla kemur fyrir að mál
vanti á hryssu frá starfsárum
Theodórs Arnbjörnssonar og fram
eftir starfstíma Gunnars. Algeng-
ara er hins vegar að mál falli
niður á hryssum, sem sýndar hafa
verið síðustu árin. Kemur þarna
m.a. til það sem áður var nefnt um
vinnubrögð Gunnars varðandi ár-
in 1962 og 1969 og einnig virðist í
sumum tilvikum ekki hafa verið
hirt um að taka þessar upplýs-
ingar með þó þær megi finna í
sýningarskrám. (Sem dæmi má
nefna Fjöður frá Varmahlíð, nr.
2981, bls. 237-38 í Æ & S en mál
hennar má t.d. finna á bls 19 í
sýningarskrá Fjórðungsmótsins á
Faxaborg 1971.)
Nokkuð er misjafnt hversu náið
Gunnar tilgreinir afkvæmi undan
hryssunum og önnur atriði úr
sögu þeirra, svo sem hvar og
hvenær þær hafa verið sýndar
ásamt niðurstöðum dóma. Hér
væri þó betra að hafa reglu á og
væri það til að auka gildi bókar-
innar. Vitanlega verður einhvers
staðar að setja takmörkin en
frumskilyrðið er að upplýsingar
um hrossin séu sambærilegar, en
hending ráði ekki hvað sé tekið
með. Sá er munur á stóðhestunum
og hryssunum að mun auðveldara
á að vera að gera tæmandi yfirlit
yfir afkvæmi hryssanna. Þannig á
að vera hægt að loka slíku yfirliti
fyrir þær hryssur, sem fallnar eru
og varðandi aðrar fram að þeim
tíma að ættbókin er gefin út. Víst
er þetta töluvert verkefni en ólíkt
segir ættbókin meiri sögu, ef þessi
þáttur fylgdi.
Það skal tekið fram að ég er
ekki í neinni aðstöðu til að leggja
mat á, hvort ættfærslur allra
hrossa í ættbókinni eru réttar. í
því efni verður að treysta efni
bókarinnar nema annað komi síð-
ar í ljós.
Þessi skrif mín um Ættbók og
sögu hafa orðið lengri en upphaf-
lega var ætlunin. En Ættbók og
saga er stór bók og þegar ræða
þarf mörg atriði vill teygjast úr
efninu. Ég taldi líka rétt að fjalla
nokkuð ítarlega um þá hnökra,
sem ég tel að séu á bókinni og
leiðrétta mistök höfundar varð-
andi „Skjónumálið". Það er ekki
sanngjarnt að kasta fram gagn-
rýni án raka. Ymsum kann að
þykja nóg um þær athugasemdir
við bókina, sem ég hef sett fram í
þessum greinum, en ég bið menn
að hafa í huga orð mín í upphafi
fyrri greinar um, að oft færi
kannski minna fyrir lofi um það,
sem vel er gert án þess að slíkt sé
ætlun þess, sem ritdóminn skrifar.
Gunnar Bjarnason á þakkir skilið
fyrir það mikla framtak að ráðast
í samningu og útgáfu þessa rit-
verks. Það er vandi að skrifa sögu
liðins tíma og við skulum minnast
orða Gunnars í Arsriti LH 1955 og
hann birtir í bókinni: „Ungi heim-
urinn" og „unga Island" biður um
skýringar en ekki spásögn." Von-
andi fáum við að heyra meira frá
Gunnari í bókarformi. í starfi
hans er fólginn stór þáttur í sögu
íslenska hestsins á þessari öld.
Sögu sem hestamenn og unnendur
hestsins vilja vita meira um.
— t.g.
Guðný Jakobsdóttir
Akureuri — Minning
Fædd 12. mars 1917.
Dáin 27. janúar 1981.
Guðný Jakobsdóttir var fædd á
Akureyri 12. mars 1917. Foreldrar
hennar voru Jakob Karlsson bóndi
í Lundi og Kristín Sigurðardóttir
kona hans. Foreldrar Jakobs voru
Karl Kristjánsson og Guðný Jó-
hannsdóttir Eyjólfssonar, búsett á
Akureyri. Karl var bróðir Magn-
úsar Kristjánssonar kaupmanns
og ráðherra og Friðriks og Stef-
áns, sem fluttust til Ameríku.
Friðrik fór ekkjumaður með unga
syni sína, en dóttirin, Margrét,
vildi ekki yfirgefa landið og settist
síðar að á Seyðisfirði. Jakob
missti ungur föður sinn, aðeins 9
ára gamall. Hann naut því lítillar
skólagöngu i æsku en taldi sér
skylt að vinna strax og hann gat
og vera þannig stoð og stytta
móður sinnar og yngra bróður,
Kristjáns, síðar bankastjóra og
forstjóra í Reykjavík. Við lát
Karls hafði Guðný flutt með
synina ungu til Magnúsar mágs
síns, sem þá bjó í litlu húsi við
Aðalstræti, en síðar byggði hann
húsið Aðalstræti 15, stórt og
myndarlegt og ber enn höfðingleg-
an svip fyrri tíðar. Magnús rak
verslun á Akureyri en varð síðar
einn af forstjórum landsverslun-
arinnar.
Jakob vann við verslunarstörf
hjá föðurbróður sínum og sýndi
áreiðanlega snemma hvað i hon-
um bjó, því honum var á unga
aldri falin mikil ábyrgð í starfi, og
annaðist hann allan atvinnurekst-
urinn meðan frændi hans sat á
þingi og var ráðherra 1927—’28.
Jakob þótti einnig sjálfkjörinn
foringi og leiðtogi unga fólksins á
Akureyri á þessum árum á
skemmtunum og í útreiðarferðum
þess. Og talað var um að á loftinu
í Aðalstræti hjá Guðnýju móður
Jakobs hafi verið griðastaður
ungra vina og vandamanna og
löngum ríkt þar gleði, góðvild og
gestrisni húsráðenda. Jakob vand-
ist því snemma ábyrgð og áræðni í
framkvæmdum, og skyldurækni
og heiðarleiki mun hafa verið
honum ríkulega í blóð borin. Hann
var einnig skrifari hjá Guðlaugi
Guðmundssyni sýslumanni á Ak-
ureyri um hríð.
En snemma fór hann að stunda
eigin atvinnurekstur, hann hóf
útgerð og fiskverslun. Hann tók að
sér afgreiðslu Eimskip hf. á Akur-
eyri og var umboðsmaður Olíu-
verslunar íslands frá upphafi til
1948.
Árið 1909 gekk hann að eiga
Kristínu Sigurðardóttur, Árna-
sonar frá Lundi í Fnjóskadal og
var móðurætt hennar kennd við
Fellssel í Kinn. Hún hafði farið
ung stúlka til Akureyrar að leita
sér mennta, lært skraddarasaum
og gekk svo í húsmæðraskóla í
Gróðrarstöðinni, eins og margar
efnilegar heimasætur á þeim ár-
um. En heima í Fnjóskadalnum
höfðu systkini hennar veikst af
berklum á meðan og dóu fimm á
stuttum tíma.
Þau Jakob og Kristín hófu
búskap í Aðalstræti 15, en innan
tíðar keypti Jakob stórt hús í
miðbænum, sem kallað var Jerú-
salem. Þangað flutti hann
atvinnurekstur sinn, en bjó með
fjölskyldu sinni á efri hæðunum.
Hann var mjög áhugasamur um
jarðrækt og hafði forgöngu um
kaup á stórvirkum vélum til rækt-
unar. Hann keypti allstórt land
fyrir ofan Akureyri og hóf ræktun
þar og byggði myndarlegt býli og
skírði Lund. Fyrst bjuggu þau þar
aðeins á sumrin en í Jerúsalem á
veturna og höfðu þá ráðsmann og
ráðskonu til að annast búskapinn.
Síðar flytja þau alveg að Lundi og
búa þar stórbúi í mörg ár, bæði
með nautgripi og fjárrækt. Þau
rækta þar fagran trjágarð og
Jakob var einnig áhugamaður um
dýravernd og safnaði stoppuðum
fuglum. Hann gaf síðar Akureyr-
arbæ safn sitt og varð það vísir að
náttúrugripasafni þar.
Árið 1915 tóku þau fósturdóttur,
Margréti Jónsdóttur, er móðir
hennar, Margrét Valdimarsdóttir,
lést af barnsfarasótt. Síðar ætt-
leiddu þau hana. En 1917 fæðist
dóttirin Guðný, sem nú er kvödd
úr þessum heimi. Svo fæðist þeim
sonurinn Sigurður, er dó af
hörmulegum slysförum, aðeins 9
ára gamail, svo dóttirin Krist-
björg er dó úr lömunarveiki 3ja
ára, og síðan Bergljót og Krist-
björg yngri. Bergljót býr á Akur-
eyri, gift Kristni J. Jónssyni
skrifstofustjóra hjá Eimskip, en
Kristbjörg í Hafnarfirði, gift Jóni
Finnssyni lögmanni.
Heimilið var löngum mann-
margt, ættingjar og venslafólk
áttu þar athvarf. Og starfsmenn
voru þaulsætnir hjá Jakobi, marg-
ir störfuðu hjá honum meðan
aldur entist, og ófáum vinum mun
hann hafa rétt hjálparhönd, er
þeim lá á. Og vinnukonurnar voru
áratugum saman hjá frú Kristínu,
þær komu aftur þótt þær hygðust
breyta til ár og ár. Það kom sér
áreiðanlega vel fyrir Kristínu að
hafa á yngri árum notið þeirrar
menntunar í kvenlegum fræðum,
sem svo eru nefnd, og heimilis-
fólkið allt hefur notið þessa, og
myndarskapurinn gekk í erfðir til
dætranna.
En úr þessum jarðvegi var hún
Guðný sprottin, og ekki hefur hún
látið sitt eftir liggja að flytja
afkomendum sínum og samferða-
mönnum hina góðu eiginleika og
myndarbrag frá föður og móður.
Hún var fríð sýnum, brosmild og
glaðleg í viðmóti og eftirlæti allra
sem henni kynntust og naut ástúð-
ar vina og vandamanna. Mjög var
kært með henni og fóstursystur-
inni, Margréti, sem var á svipuð-
um aldri, en hún býr nú á
Blönduósi, gift Ágústi Jónssyni
bifreiðarstjóra.
Guðný tók gagnfræðapróf við
M.A. 1934 og fór til Englands til
náms 1938. Hún vann á skrifstofu
bæjarfógetans á Akureyri í nokk-
ur ár. Hún giftist 15. nóv. 1941
Jónasi Hallgrímssyni Traustason-
ar, verslunarmanni á Akureyri.
Hallgrímur var ættaður úr Þing-
eyjarsýslu, en móðir Jónasar,
Kristín Jónsdóttir, er frá Hóli í
Svarfaðardal. Þetta voru glæsileg
hjón, Jónas og Guðný, og þau áttu
æörg sameiginleg áhugamál, enda
hafa þau ætíð verið mjög samrýnd
og búið í ástríku hjónabandi. Börn
þeirra eru þrjú: Kristín, handa-
vinnukennari á Akureyri, maður
hennar er Guðjón Ágúst Árnason,
húsasmiður, ættaður frá Grenivík,
Jakob, húsgagnasmiður, kona
hans er Unnur Pálsdóttir, ættuð
frá Siglufirði, og Bergljót, lærð í
gluggaskreytingum og gift Árna
Árnasyni, húsgagnaarkitekt, frá
Akureyri. Öll eru börnin mann-
vænleg og traust fólk og barna-
börnin eru sex og þrjú stjúpbörn.
Jónas fór fljótlega að vinna hjá
tengdaföður sínum og tók við
afgreiðslu Eimskips að honum
látnum og rak hana fram á
síðustu ár. Jónas var áhugasamur
um íþróttir og fjallaferðir, og
Guðný stóð við hlið hans í því sem
öðru og nutu þau margra úti-
vistarferða saman. Guðný var
einstaklega hýr í viðmóti, einlæg á
svip og opin fyrir öllu fögru í
kring um sig. Þau eignast þvi
snemma einstaklega fagurt og
vistlegt heimili. Margar ógleym-
anlegar minningar á ég úr Holta-
götu 3, en því láni átti ég að fagna
að vera þar daglegur gestur í mörg
ár á menntaskólaárunum, þar eð
mikilo g góð vinátta var með mér
og yngstu systur Guðnýjar. Þar
mætti manni ætíð hlýja pg gest-
risni, og ekki var kvartað yfir
ónæði, þótt við sætum tímum
saman við stofuborðið við lestur
og létum kannski ekki ætíð fara
svo lítið fyrir okkur. Þá voru oft
rifjaðar upp góðar minningar frá
æskudögunum í Lundi, þegar syst-
urnar fóru þeysandi í hestasleða
(eða fólkssleða eins og hann var
kallaður) í skólann eða á skóla-
böllin á yngri árum. í sleðanum
voru tveir bekkir með rauðum
flossessum og sérstakur ekill
stjórnaði auðvitað þessu farar-
tæki. Og það þótti óravegur frá
Lundi niður í bæ á þeim árum.
Lýsingin var glæsileg og yfir
öllum heimilisháttum í Lundi ríkti
ævintýraljómi.
Guðný var félagslynd, dugleg og
framkvæmdasöm í öllu er hún tók
sér fyrir hendur, enda átti hún
ekki langt að sækja slíkt. Hún
vildi leggja hverju góðu máli lið.
Hún starfaði í Oddfellow-stúkunni
Rebekku og í kvenfélaginu Fram-
tíðin og lét ekki sitt eftir liggja
um framgang þeirra félagsmála-
starfa er henni voru falin, en
rækti þau af stakri samviskusemi
og trúnaði. En mörg mál sem
kvenfélögin vinna að eru beinir
aflgjafar og hvatar að þeim opin-
beru framförum er orðið hafa í
þjóðfélaginu á síðustu áratugum,
þótt ekki sé hrópað hátt um þau
né þær konur er lagt hafa þeim lið
og ómælda krafta.
Á hinu glæsilega heimili þeirra
Jónasar og Guðnýjar var mjög
gestkvæmt, og dvöldu hjá þeim
ættingjar og vinir úr öðrum lands-
hlutum og einnig frændfólk frá
Ameríku tímum saman. Ekkert
var til sparað að gera þessum'
gestum gott og dvölina eftirminni-
lega. Margar ferðir fóru þau
hjónin með gestum sínum til að
sýna þeim nágrannabyggðir Akur-
eyrar. Þau voru samhent í gest-
risni sinni og höfðingskap sem
öðru.
Oftar en einu sinni naut ég
hjálpsemi og vináttu Guðnýjar er
mér lá mikið við. Fyrir það þakka
ég af heilum hug, og einnig fyrir
alla þá hlýju og góðvild er hún
sýndi fósturforeldrum mínum í
nágrenni sínu á síðari árum
þeirra. Það var þeim mikils virði.
Guðný hefur nú kvatt okkur vini
sína og vandamenn um sinn eftir
langt og erfitt sjúkdómsstríð, sem
hún háði með einstakri hetjulund
og dugnaði. Hún reyndi og vildi
ætíð sjá björtu hliðarnar á öllum
hlutum. Hennar verður sárt sakn-
að, en eftir lifir minning um
ljúflynda og mikilhæfa konu, sem
margir munu vilja líkjast.
Ég sendi eiginmanni hennar,
börnum, barnabörnum, systrum
og öðrum vandamönnum hjartan-
legar samúðarkveðjur á þessari
stund.
Sigriður Kristjánsdóttir
ATHYGLI skal vakin á þvi, að
afmælis- og minningargreinar
verða að berast blaðinu með
góðum fyrirvara. Þannig
verður grein, sem birtast á i
miðvikudagsblaði. að berast í
siðasta lagi fyrir hádegi á
mánudag og hliðstætt með
greinar aðra daga. Greinar
mega ekki vera i sendibréfs-
formi. Þess skal einnig getið.
af marggefnu tilefni, að frum-
ort Ijóð um hinn látna eru
ekki birt á minningarorðasíð-
um Morgunblaðsins. Handrit
þurfa að vera vélrituð og með
góðu linubili.