Morgunblaðið - 06.06.1984, Blaðsíða 40

40________________MORGUNBLAÐIÐ, MIDVIKUDAGUR 6. JÚNÍ 1984_
Draumsýn með raunsæju
ívafí um lífefnavinnslu
— eftir Björn
Dagbjartsson
Það er alltaf freistandi að láta
hugann reika og dreyma stóra
drauma um glæsta framtíð. Sum-
um veitist þó stundum erfitt að
átta sig á því hvað er draumur og
hvað veruleiki. Hér skal skýrt tekið
fram að það sem á eftir fer er
draumsýn fyrir árið 1990.
Aðdragandi
Líftæknihópur háskólans og
rannsóknastofnananna hafði ný-
lega lokið við velheppnaðar fram-
leiðslutilraunir í tilraunaverk-
smiðju hópsins og afraksturinn
var nokkur kíló af enzímblöndunni
marín, úr slógi, sem tvö erlend
fyrirtæki höfðu áður prófað og
sýnt mikinn áhuga á að kaupa
framleiðsluleyfi af eða jafnvel
óbeint gefið í skyn að þau vildu
taka þátt í verksmiðjuframleiðslu
hér heima. Undanfari þessa góða
árangurs hópsins sem nú taldi
milli 20 og 30 vísindamenn í fullu
starfi var margra ára markviss
rannsóknastarfsemi sem kostað
hafði mikil átök utan hóps og inn-
an.
Meðan líftækni var ennþá að-
eins tískuorð á vörum blaðamanna
og stjórnmálamanna var aðalslag-
urinn um fjárveitingar til ein-
stakra manna, stofnana og smárra
„gæluverkefna". Það var svo á ár-
inu 1985 að ákvörðun var tekin af
ríkisstjórn og Fjárveitinganefnd
um að verja umtalsverðu rann-
sóknafjármagni í iíftæknirann-
sóknir næstu 5 ár, fjármagni sem
var þó engan veginn létt að klípa
af öðru, því að alls staðar var fjár
vant eins og vanalega. Deilum
milli ráðuneyta um umsjón fjárins
var forðað með því að sérstök
þingkjörin nefnd skyldi hafa það
hlutverk, enda var Alþingi þarna
að ráðstafa almannafé.
Athuganir
Það ríkti fögnuður og bjartsýni
meðal líftæknivisindamanna á ár-
inu 1986, en einstaka aðrir rann-
sóknamenn t.d. í rafeindatækni og
jarðvísindum kvörtuðu, þó mest í
hljóði, og fannst þeir yfirgefnir og
vanræktir. Þó að ekkert hefði ver-
ið beinlínis skert við þeirra rann-
sóknasviðum þá var tvímælalaust
búið að raða upp rannsóknaverk-
efnum í forgangsröð. Stúdentar
flykktust í líftæknigreinar, blöðin
voru full af fréttum, viðtölum og
greinum um líftækni og öll þjóðin
fylgdist með í von og trú.
Það fór auðvitað ekki hjá því að
líftækni yrði miklu minni frétta-
matur næsta ár á eftir þó að rann-
sóknirnar væru í fullum gangi og
miðaði í sjálfu sér vel áfram. Stöð-
ugt fleiri vel menntaðir vísinda-
menn bættust í undirhópa líf-
tæknirannsóknanna og tækjakost-
ur fór ört vaxandi. Því var svo
komið haustið 1988 að stjórnar-
nefnd líftæknirannsókna sá fram
á að „ríkisgjöfin" frá 1985 mundi
ekki með nokkru móti duga fyrir
árið 1989 og komst að þeirri niður-
stöðu að nú yrði að velja og hafna
milli vænlegra verkefnasviða til
höfuðáherslu þó að öðrum yrði
e.t.v. ekki alveg lokað a.m.k. yrði
þar lokið áfangaskýrslum og staða
þeirra rannsókna kortlögð vand-
lega. Þingið og jafnvel þjóðin voru
ekki reiðubúin til að stækka ríkis-
gjöfina til að hægt væri að halda
áfram rannsóknum af fullum
krafti á öllum sviðum, enda var
það talið þjóðinni ofviða ef þau
kæmust öll á framleiðslustig um
svipað leyti.
Ákvaröanir
Nú hófst sársaukafullt tímabil.
Vísindamenn og verkefnastjórar
héldu hver um sig fram vænleik
sinna verkefna og það voru fáir
þess umkomnir að setja fram vís-
indalega rökstudd andmæli. Um
tíma leit út fyrir að farið yrði í
það að skera niður um 25% af
Björn Dagbjartsson.
„FormaÖurinn sagöi, að
tillögur og valkostir
yröu birt fyrir áramót
1900/1991, en benti að
lokum á aö ef hætt yröi
viö verksmiöjubyggingu
gæti undirbúningsfélag-
iö afskrifaö 2,5 milljón
dollara tilraunafram-
leiðslukostnað sem tap
og lítill áþreifanlegur
ábati yröi þá af um 250
milljón „1985-króna“
sem íslenska ríkið hefði
varið til líftæknirann-
sókna.“
áætluðum umsvifum á öllum svið-
um en á síðustu stundu var sæst á
það að stjórnarnefndin fengi er-
lenda vísindamenn til að stilla upp
ákveðinni forgangsröð líftækni-
verkefna sem væru líklegust til að
skila fljótt árangri og leiða til
arðbærrar framleiðslu. Dómar-
arnir kváðu upp úrskurð síðla
vetrar 1989 þess efnis að vænleg-
ast til árangurs væri að leggja
áherslu á að ljúka rannsóknum og
hefja tilraunaframleiðslu á enzím-
blöndu úr slógi, verkefni sem hlot-
ið hafði nafnið „marín“. Fyrst yrði
þó að tryggja það að söfnun hrá-
efnis kæmist í viðunandi horf.
Grófhreinsun á fersku slógi yrði
að komast á í helstu verstöðvum
landsins og eins mörgum togurum
og hægt væri.
Með þetta veganesti ákvað
stjórnarnefndin að reyna að
stækka og efla „slorhópinn" með
öllum sem vildu og gætu komið
þar til starfa úr öðrum undirhóp-
um líftækninnar en dregið yrði
mjög úr annarri starfsemi á sviði
líftæknirannsókna. Þá var gengist
fyrir stofnun undirbúningsfélags
til marínframleiðslu. Stærsti
hluthafinn í því félagi var áhættu-
sjóður Fjárfestingabankans sem
stofnaður hafði verið 2 árum áður
til að fjárfesta í efnilegum en
áhættusömum nýfyrirtækjum.
Áhættusjóðurinn hafði þegar öðl-
ast sína eldskírn með þátttöku f
hinu efnilega stórhóteli í Öræfa-
sveit og á hinn bóginn í vægast
sagt mjög óvissu skrautrækjueldi.
Ríkið, SÍS og nokkur fiskiðju-
fyrirtæki áttu líka hlut í undir-
búningsfélaginu um lífefnavinnslu
og einnig flestir vísindamenn líf-
tæknihópsins. Þetta undirbún-
ingsfélag hafði með aðstoð sjávar-
útvegsráðuneytis og hagsmunaað-
ila í sjávarútvegi komið hráefnis-
öflun á góðan rekspöl og byggt og
rekið tilraunaverksmiðjuna sem
nú hafði einmitt skilað þessum
góðu afurðum.
Áframhald
Um framhaldið voru menn auð-
vitað ekki á eitt sáttir, þ.e. hvort
gengið skyldi til samninga við er-
lendan lyfjahring um meðeign í
verksmiðjunni eða ekki. Það var
alveg ljóst að það voru aðeins ör-
fáir kaupendur að marín og þess
konar efnum í heiminum. Mark-
aðsverðinu gætum við því aldrei
ráðið og trygg var salan engan
veginn án einhvers konar samn-
inga við einn eða fleiri lyfjahringi.
Fjárfestingarkostnaðurinn var
líka mikill á íslenskan mælikvarða
50—55 milljónir US$, þar af voru
2,5 millj. $ þegar komnar í til-
raunaverksmiðjuna og tilrauna-
framleiðsluna. Ríkið mátti ekki
lengur eiga nema 33% í slíkum
fyrirtækjum og aðilar undirbún-
ingsfélagsins réðu varla við af-
ganginn. Formaður félagsins,
bankastjóri Fjárfestingabankans,
lagði til í viðtali að erlendum aðil-
um yrði boðin t.d. 30—40% aðild,
íslenska ríkið tæki sinn leyfilega
hlut, en þriðjunginn, helst rúm-
lega það, yrði reynt að fjármagna
með aðild íslenskra einstaklinga
og fyrirtækja. Hann lagði áherslu
á að við yrðum að vera nokkuð
fljótir að ákveða okkur. Þrátt
fyrir einkaleyfin yrði örugglega
reynt að koma af stað svipaðri
framleiðslu erlendis. Verksmiðjan
yrði að geta hafið rekstur innan
þriggja til fjögurra ára, í síðasta
lagi á árinu 1994. Það færi líka vel
á því á 10 ára afmæli „líftækni-
trúboðsins mikla". Hann gat þess
að þegar væru hafnar rannsóknir
á fleiri vænlegum lífefnum til
vinnslu og nú úr innyflum hvala
og jafnvel sela. Þar hefðum við al-
veg einstaka aðstöðu þar sem nýt
ing hvalastofnanna hér yrði nú
væntanlega látin afskiptalaus eft-
ir hina ótvíræðu sönnun á örri
fjölgun þeirra.
Formaðurinn sagði, að tillögur
og valkostir yrðu birt fyrir áramót
1990/1991, en benti að lokum á að
ef hætt yrði við verksmiðjubygg-
ingu gæti undirbúningsfélagið af-
skrifað 2,5 milljón dollara tilraun-
aframleiðslukostnað sem tap og
lítill áþreifanlegur ábati yrði þá af
um 250 milljón „1985-króna“ sem
íslenska ríkið hefði varið til líft-
æknirannsókna.
Við þessa draumsýn er svo sem
engu að bæta. Þetta gæti orðið hin
raunverulega þróun, en þetta gætu
líka verið algerir órar. Þetta er
ekki spá, í mesta lagi áminning
um að hugsa í tíma og peningum í
draumi og vöku.
Björn Dagbjarísson er forstjóri
Kannsáknastofnunar fiskiðnaðar-
ins.
Gigtarfélag Islands:
Gigtlækningastöð
tekin í notkun
Forseti íslands, Vigdís Finnbogadóttir, óskar Sveini Indriðasyni, formanni
Gigtarfélagsins, til hamingju með þennan áfanga í starfi félagsins. Á milli
þeirra má sjá Sigríði Gísladóttur, sjúkraþjálfara og formann félagsins.
Hluti tækjabúnaðar í hinni nýju endurhæfingarstöð, sem getur fullmönnuð
sinnt allt að 80 gigtsjúkum á dag. Ljósm. Mbl./KEE.
„GIGTIN hefur fylgt mannkyninu svo
lengi sem menn hafa spurnir af. í elstu
beinum manna, sem fundist hafa, eru
ákveðin einkenni gigtar. Nýlegar
röntgenrannsóknir í Bretlandi og
Bandaríkjunum sýna breytingar í lið-
um handa og fóta hjá næstum helmingi
íbúa. Þeir sem fjalla um kostnaðarhlið
þessa krankleika, hafa löngum komist
að þeirri niðurstöðu, að gigtin sé al-
gengasta orsök fötlunar, algengasta
orsök fjarvista frá vinnu og þar með
hagkvæmasta aðgerð heilbrigðismála
að glíma við gigtina."
Svo fórust Sveini Indriðasyni,
formanni Gigtarfélags íslands, m.a.
orð í ávarpi sínu við opnun gigtlækn-
ingastöðvar félagsins föstudaginn 1.
júní. Gigtlækningastöðin er til húsa
í Ármúla 5, en félagið festi kaup á
því húsnæði í apríl ’81 og hefur síðan
verið unnið að innréttingum og
standsetningu þess. Áætlaður kostn-
aður við gigtlækningastöðina er á
bilinu 12—15 millj. kr., en stöðin er
530 fermetrar að stærð. Þar er að-
staða fyrir 4—6 sjúkraþjálfara, 2
iðjuþjálfara og 2 lækna í senn, en af
þeim 6 gigtarlæknum sem starfa
hérlendis hafa 5 tjáð sig reiðubúna
til að starfa við stöðina.
Iðjuþjálfunarsalur er m.a. í stöð-
inni, auk iðjuþjálfunareldhúss, laug-
ar til vatnsþjálfunar, séraðstöðu
fyrir hjúkrunarfræðing, sjúkra- og
iðjuþjálfara og herbergis til fund-
arhalda fyrir lækna og þjálfara, sem
í ráði er að nýta einnig til kennslu í
liðvernd og fræðslustarfsemi fyrir
gigtsjúka.
Á blaðamannafundi sem haldinn
var f tilefni opnunarinnar kom m.a.
fram í máli Jóns Þorsteinssonar,
læknis, að ætla mætti að um 25.000
fslendingar þjáist nú af gigt og þús-
undir beri ævilangar menjar sjúk-
dómsins, sem er að öllum líkindum
algengasti sjúkdómurinn hérlendis,
sem vfða annars staðar. Kvað hann
iktsýki (gigt) vera þess eðlis að
sjúkdóminum mætti f mörgum til-
fellum halda i skefjum með samspili
meðferðar og lyfja, en eins gæti
hann horfið af sjálfu sér, sem og
komið upp á yfirborðið hvenær sem
væri.