Morgunblaðið - 29.01.1987, Síða 30

30
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 29. JANÚAR 1987
ilfogtiitMfifeifc
Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aöstoöarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Auglýsingastjóri
Árvakur, Reykjavík
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guðmundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:
Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033.
Áskriftargjald 500 kr. á mánuði innanlands. I lausasölu 50 kr. eintakið.
Gorbachev
boðar breytingar
Frystitogarar

„Cape North“, togari fyrir tækisins National Sea.
Miðstjómarfund sovéska
kommúnistaflokksins, sem
hófst á þriðjudag, átti upphaf-
lega að halda síðastliðið haust.
Það hefur vakið vangaveltur um
valdabaráttu innan Kremlar, að
fundinum var seinkað. Ræða
Mikhails Gorbachev í upphafi
fundarins er til marks um, að
þar takast á tvær fylkingar,
menn af kynslóð Gorbachevs,
sem ekki stóðu mjög nærri Leon-
id Brezhnev, og hinir, sem voru
handgengnir Brezhnev. Daginn
áður en Gorbachev setti jnið-
stjómarfundinn birtist frásögn
af því í sovésku vikublaði, að
hann hafí tekist á um embætti
aðalritara flokksins við Viktor
Grishin, fyrram flokksforingja í
Moskvu. Grishin var skjólstæð-
ingur Brezhnevs. í hinu sovéska
vikuriti Ogonyoker sagt, að hann
hafí orðið uppvís að lygum og
spillingu. Með Gorbachev hafi
hins vegar komið til sögunnar
maður lýðræðis og heiðarleika.
í hinu lokaða stjómkerfi Sov-
étríkjanna era frásagnir af
valdabaráttu í Kreml ekki háðar
neinum tilviljunum. Enda kemur
það í ljós af lestri frétta um
ræðu Gorbachevs í miðstjóminni,
að hann leggur áherslu á það
sama og fram kom í tímaritinu,
að hann sé fulltrúi umbóta en á
tímum Brezhnevs hafi orðið aft-
. urför vegna stöðnunar.
Gorbachev nefndi Brezhnev
aldrei á nafn í ræðu sinni. Á hinn
bóginn skildu allir hverjir áttu
sneiðar eins og þá, að á síðustu
áram hefði neysla áfengis og
fíkniefna aukist og glæpum
fjölgað, á meðan stjómvöld hefðu
látið undir höfuð leggjast að
sinna frumþörfum venjulegs
fólks. í stað þess að sinna hags-
munum almennings hefðu stjóm-
arherramir lagt kapp á veislur
og hátíðarhöld.
Fréttamenn segja, að þetta
uppgjör Gorbachevs við fortíðina
minni helst á leyniræðu Nikita
Khruschev á flokksþinginu 1956,
þegar hann réðst á harðstjóm
Jósefs Stalíns. Þá áttu forystu-
menn sovéska kommúnista-
flokksins einkum um sárt að
binda, af því að þeir höfðu allir
hafist til hinna æðstu metorða í
skjóli einræðisherra, sem hafði
líf tug milljóna manna á sam-
viskunni og hafði af einskæra
miskunnarleysi látið koma öllum
þeim fyrir kattarnef, sem hann
taldi skyggja á vald sitt. Núver-
andi valdastétt í Sovétríkjunum
hefur gengið skrefín upp á topp-
inn í skjóli þeirrar spillingar, sem
Gorbachev gagnrýnir. Henni er
ljóst að draumurinn um alls-
nægtaríki sósíalismans er jafnvel
§ær sovéskum almúga nú en
áður. Fátækt og vesöld, drykkju-
skapur og vinnuslys, hungur,
orkuskortur og bamadauði setja
svip sinn á þjóðlífið.
Mikhail Gorbachev lét ekki
sitja við það eitt í ræðu sinni á
þriðjudag að hefja sjálfan sig til
skýjanna á kostnað forvera
sinna. Hann hvatti til aukinna
áhrifa almennings á æðstu stjórn
landsins. Sagði hann að breyta
þyrfti gildandi lögum á þann veg
að flokksmenn gætu tilnefnt
frambjóðendur til embætta að
vild og kosið yrði um þá í leyni-
legum kosningum. Menn hafa
það að orðtaki hér á landi, að
einhver hljóti rússneska kosn-
ingu, þegar hann mætir lítilli sem
engri mótstöðu. Vísað er til þess,
að spumingin sýnist einkum hafa
verið um það í kosningum í
kommúnistaríkjunum níutíu og
níu komma hvað mörg prósent
frambjóðendur hljóta.
Nú er spurningin, hvort eitt-
hvað er að marka af því, sem
Gorbachev segir. Ætlar hann sér
í raun og veru að gera grandvall-
arbreytingar á sovéska stjóm-
skipulaginu? Er það til marks
um það sem koma skal í mann-
réttindamálum, að Andrei
Sakharov er ekki lengui í útlegð
í Gorkí? Eiga markaðsöflin að fá
að nióta sín í stöðnuðu efnahags-
kerfi?
Þeir, sem hafa skilgreint nóm-
enklátúra-kerfí sovésku valda-
stéttarinnar, þar sem innri
lögmál ráða frama manna en
ekki vilji fólksins, era fullir efa-
semda um að nokkurt afsprengi
þessa kerfís vilji afnema það.
Þeir telja einnig af og frá, að
hinir innvígðu muni nokkra sinni
þola að hróflað verði við undir-
stöðum kerfísins. Nikita
Khraschev gekk of langt að
mati varðhunda kerfísins og var
látinn fara. Málsvari hins
óbreytta ástands, Leonid
Brezhnev, hófst til æðstu met-
orða. Nú er honum úthýst af
nýrri kynslóð.
Ástæða er til að fylgjast
gaumgæfilega með tilraunastarfí
Gorbachevs. í miðstjómarræðu
sinni sagði hann: „Ætlunin er
auðvitað alls ekki að brjóta upp
pólitískt stjómkerfi okkar. Sósí-
alískt lýðræði á ekkert skylt við
undanlátssemi, ábyrgðarleysi og
stjómleysi." Hvað felst í þessum
orðum? Hvar era mörkin á milli
stjómleysis og þeirrar ofstjómar,
sem nú ríkir í Sovétríkjunum?
Er það raunveralega tilgangur
Gorbachevs að fara að þessum
mörkum?
eftir Sigmar Þormar
ogHalldórP. Pálsson
Kanadamenn hafa löngum
farið sér hægt varðandi nýjung-
ar í sjávarútvegi. Fyrri hluta
þessarar aldar vora t.d. fulltrúar
hinnar nýju fiskitækni þeirra
tíma, togararnir, bannaðir eða
háðir ströngum skilyrðum á Atl-
antshafssvæðum Kanada. Enn
þann dag í dag era botnfiskveið-
ar víða stundaðar á litlum,
opnum bátum. Ástæður íhalds-
semi og jafnvel hræðslu við
nýjungar á þessu svæði era
margþættar. Menntunarleysi al-
mennings og tortryggni gagn-
vart nýjungum er vandamál enn
í dag á Nýfundnalandi. Atvinnu-
leysi í sjávarútvegsplássum
landsins er önnur ástæða.
Vinnuaflssparandi tæknibreyt-
ingar era litnar hornauga því
fólk hefur oft ekki að störfum
utan sjávarútvegs að hverfa.
Margt er hins vegar _að breyt-
ast í þessum efnum. Á undan-
fornum áram hefur stefna
kanadískra stjórnvalda gagnvart
sjávarútvegi tekið stakkaskipt-
um. Hér áður var litið á atvinnu-
greinina nánast sem atvinnu-
bótavinnu fyrir fátækt og
atvinnulaust fólk. Gæða- og
markaðsmálum var lítið sinnt.
Breytt stefna stjórnvalda miðast
m.a. að því að auka verðmæti
sjávarútvegsframleiðslu með út-
flutningi á vöram í hærri
gæðaflokkum. Þetta er aðal-
ástæða þess að leyfi til reksturs
frystitogara hafa nú verið veitt.
Leyfi veitt
Kanadíska sjávarútvegsráðu-
neytið veitti þijú leyfi til reksturs
frystitogara í nóvember 1985.
Fram að þeim tíma var í gildi
bann við útgerð slíkra skipa við
Atlantshafsströnd Kanada. Einu
skipin með vinnslugetu um borð
sem veiddu á kanadískum fiski-
miðum vora nokkur erlend
verksmiðjuskip sem veiddu þar
Hér á öldum áður bitust Frakk-
ar og Bretar um yfirráð yfír
Norður-Ameríku. Á tímabili var
samið um skiptingu hins nýja
heims sem var í aðaldráttum
þannig að Frakkar áttu þau svæði
sem nú era hluti af Kanada, en
Bretar svæði sem nú heyra
Bandaríkjunum til.
En máttur breska ljónsins hélt
áfram að magnast og Frakkar
gáfu að lokum frá sér, í friðar-
samningum árið 1783, öll lönd sín
í Norður-Ameríku. Öll, það er að
segja nema tvær örsmáar eyjar
sem eru rétt suður af Nýfundna-
landi. Þessar tvær eyjar, St. Pierre
og Miquelon, teljaSt enn þann dag
í dag hluti Frakklands. Réttar-
staða þeirra er því orðin sérkenni-
leg, en landfræðilega ættu þær
að vera hluti af Kanada.
Deilur við Kanadamenn
Þessa dagana hefur þessi sér-
kennilega söguþróun orðið til að
valda erfíðleikum hjá Kanada-
skv. sérheimild kanadískra
stjómvalda.
Ástæða þess að rekstur skipa,
þar sem aflinn er unninn og
frystur um borð, var bannaður,
var sú að óttast var að skipin
ykju enn á alvarlegt atvinnuleysi
á Atlantshafssvæðum Kanada.
Smáir útgerðarstaðir era á
ströndum Nova Scotia og Ný-
fundnalands. Algengt er að ekki
sé að neinu öðra að hverfa þar
en fiskvinnslu. Talin var hætta
á byggðaröskun ef atvinna
minnkaði á þessum stöðum í
kjölfar minna hráefnis frá fiski-
skipum.
Á síðustu áram hafa þessi
sjónarmið vikið fyrir því sjónar-
miði að stórbæta þurfi gæði
kanadísks sjávarafla. Á fisk-
mörkuðum hefur um langt skeið
verið litið á kanadískar sjávaraf-
urðir sem vörar í fremur lágum
gæðaflokki. Ef unnt yrði að
breyta þessu aflaði sjávarútveg-
urinn meiri tekna, þar með kynni
afkoma fátækra sjávarútvegs-
byggða að batna.
mönnum við að framfylgja físk-
veiðistefnu sinni.
Það samkomulag hefur verið í
gildi um nokkurt skeið að íbúum
eyjanna tveggja er heimilt að reka
10 togara og er þeim úthlutað
kvótum, meðal annars í St. Law-
rence-flóanum, sem er við strönd
Kanada. Einnig hefur verið um
það samið að togarar frönsku
eyjaskeggjanna mættu ekki vera
meira en 50 metrar að lengd.
I janúar 1985 var togarinn La
Bretagne síðan skráður í flota
eyjanna. Skipið er lítill frystitog-
ari. Kanadamenn vildu hinsvegar
ekki heimila togaranum veiðar
nema aflinn væri einungis hausað-
ur og heilfrystur um borð þegar
veitt var í St. Lawrence-flóanum.
Flökun á fiski var ekki heimiluð.
Þessi stífni Kanadamanna við
að leyfa að flaka aflann um borð
er efni í aðra grein, en í stuttu
máli má þó segja að frekari
vinnsla sjávarafla um borð í fiski-
skipum er talin stuðla að atvinnu-
Fyrsta frysti-
togaraleyfið
Fyrsta leyfi til reksturs frysti-
skips var veitt stórfyrirtækinu
National Sea Products (skamm-
stafað NatSea) í Nova Scotia.
Þetta er sama fyrirtækið og
sendi nokkra togara hingað til
lands til að láta breyta þeim og
lengja.
Fyrirtækið benti á tvennt til
að réttlæta rekstur frystiskips.
Þeir bentu á „fiystiskipabylting-
una“ á íslandi. Islendingar væra
að snarauka útgerð skipa af
þessu tagi án þess að því fylgdu
sýnileg vandamál. Þá hafa
Kanadamenn verið að missa
markaði í hendur útgerðaraðila
í Alaska sem reka þar togara
og flaka og frysta aflann um
borð.
I stuttu máli vora rökin þau
að Kanadamenn yrðu að hefja
vinnslu á sjó til að vera áfram
samkeppnisfærir í Bandaríkjun-
um og Japan. Hægt yrði að
bæta markaðsstöðuna og kom-
leysi í landi. Þetta sjónarmið hefur
orðið ofan á, en öðrum viðhorfum,
líkt og að vinnsla um borð geti
bætt gæði aflans, hefur verið ýtt
til hliðar.
Gerðardómur
Frakkar vildu ekki una þessari
niðurstöðu kanadíska sjávarút-
vegsráðuneytisins. Kanadísk lög
og reglugerðir um sjávarútvegs-
mál eru margflókin og vilja íbúar
eyjanna forðast að láta draga sig
inn í þann framskóg. Þá finnst
þeim það vera sitt mál hvað þeir
gera við aflann eftir að hann er
veiddur, þó þeir viðurkenni, að
þeir verði að semja um aflamagn
við Kanadamenn.
Deila þessi var leyst með því
að skipaður var alþjóðlegur gerð-
ardómur í málið. Þrír dómendur
voru skipaðir, einn frá Kanada,
einn frá Frakklandi en aðilar
komu sér síðan saman um þriðja
dómarann. Úrskurður var kveðinn
upp í Genf í Sviss þann 17. júlí í
Frakkar í nýja heimin-
um veiða í frystitogara