Morgunblaðið - 03.12.1989, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 03.12.1989, Blaðsíða 20
2Í£-€^ MORGUNBLAÐIÐ -SUNNÚDAGUR-3. DESEMBER 1989' ++ VETRARSTRÍÐIÐ Þegar Rússarrébust áFinnlandfynrhálfrt öld HRE YSTIOG HUGPRYÐI Finna í vetrarstríðinu fyrir 50 árum vöktu hrifhingu og aðdáun víða um heim. Fyrst eftir árás Rússa á Finn- land 30. nóvember 1939 var risanum í austri spáð eins skjótum og auðveldum sigri á smáþjóðinni á norðurhjara og Þjóðverjar höfðu unnið á Pólverjum í september, en Finnar höfðu í flillu tré við sovézka heimsveldið í fyrstu og komu á óvart með harðfýlgi sínu.' Inokkrar vikur hrósuðu Finnar sigri, en þeir höfðu fylgt hlut- leysisstefnu og stóðu einir. Þeir urðu því að lúta í lægra haldi, en héldu sjálfstæði sínu. Árás stórþjóðar 200 milljóna á fjögurra milljóna manna smá- þjóð vakti samúð og varð Rúss- um álitshnekkir, en sú hjálp, sem Finnum barst, var of lítil og kom of seint. Rússar höfðu fengið frjálsar hend- ur við Eystrasalt með griðasáttmál- anum við Hitler í ágúst. Þegar þeir höfðu lagt undir sig austurhluta Pól- lands í samræmi við sáttmálann neyddu þeir ríkisstjórnir Eistlands, Lettlands og Litháens til að semja um „gagnkvæma aðstoð" og fengu að senda her til landanna og koma sér upp herstöðvum. Þar með tryggðu þeir sér raunveruleg yfirráð yfir EystrasaltslÖndunum og næst kom röðin að Finn- um, sem höfðu lýst yfir hlutleysi í byrj- un stríðsins og fengið loforð frá V.M. Molotov ut- anríkisráðherra um að Rússar mundu virða það. Þrýstingnr Rússar vildu treysta varnir Leníngrads, sem var rúma 20 km frá finnsku landamærunum, og vissu að Þjóðverjar mundu ekkert aðhafast, þótt þeir þrengdu að Finnum. Snemma í oktðber fór finnsk nefnd undir forsæti J.K. Paasikivi, sendi- herra í Stokkhólmi og síðar forsetaj til Moskvu að beiðni Molotovs. I fyrstu lögðu Rússar aðeins.til að gerður yrði samningur um gagn- kvæma aðstoð. Síðar í viðræðunum kröfðust Rúss- ar þess að Finnar létu af hendi suður- ¦n ERLEND h HRINCSIÁ eftir Gubm. Halldórsson og Pál Lúdvík Einarsson hluta Kirjálaeiðis, nokkrar eyjar í Kirjálabotni (Finnska flóanum) og svæði skammt frá hafnarbænum Petsamo nyrzt í Finnlandi - til að tryggja siglingar til Murmansk. Rússar kröfðust þess einnig að fá flotastöð skammt frá Hangö (Hanko) við innsiglinguna í Kirjálabotn til þess að geta lokað flóanum og að víggirðingar á landamærunum yrðu eyðilagðar. í staðinn fyrir þau héruð, sem Finnar mundu missa, hétu Rúss- ar þeim tvöfalt stærra svæði í austri, sem þeir töldu ekki eins mikilvægt. Ef Finnar hefðu gengið að kröfum Rússa hefðu þeir fórnað Manner- heim-línunni, varnarvirkjum, sem þeir höfðu komið sér upp á Kirjála- eiði í fyrri heimsstyrjöldinni. Ef Rúss- ar hefðu fengið herstöð í Hangö hefðu Rússar haft öll ráð Finna í hendi sér. Finnar lögðu fram gagntil- boð, en Rússar höfnuðu þeim og áróðursherferð gegn fmnsku stjórninni hófst í sovézkum blöðum. Paasikivi sneri aftur til Helsinki, en samningaum- leitunum var haldið áfram og allt var með kyrrum kjörum um hríð. Enginn bjóst við styrjöld, en 26. nóvember afhenti Molotov finnska sendiherran- um í Moskvu orðsendingu, þar sem því var haldið fram að finnskir her- menn hefðu skotið með fallbyssum á rússneskar hersveitir í Mainila á Kirjálaeiði og þess var krafizt að þeir hörfuðu. Tveimur dögum síðar rifti Staiín griðasamningi landanna frá 1932. Þrítugasta nóvember var gerð loftárás á Helsinki og Rauði herinn sótti yfir landamærin. Vetr- arstríðið var hafið. Einangraðir Risto Ryti varð forsætisráðherra og Váinö Tanner utanríkisráðherra. Sovétstjórnin myndaði leppstjórn finnskra kommúnista í bænum Terijoki undir forystu Ottos W. Kuusinens. Rússar töldu að finnskir verkamenn mundu gera uppreisn, en enginn tók „alþýðustjórnina" í Terijoki hátíðlega. „Fimmtu her- deildar-starfsemi" kommúnista fór út um þúfur og þjóðin þjappaði sér saman. Carl Gustaf Emil von Manner- heim barón varð yfirmaður hersins. Hann var snjall herforingi, 72 ára gamall og hafði barizt með Rússum gegn Japönum 1904-1905. Hann skipulagði finnska herinn þegar Finnar lýstu yfir sjálfstæði frá Rússum 1917 og stjórnaði honum síðan í finnska borgarastríðinu. Árás Rússa 1939 afhjúpaði ein- angrun Finna. Þjóðverjar voru bundnir af griðasáttmálanum við Rússa og hvöttu Finna til að semja. Bretar og Frakkar áttu í vök að verjast gegn Þjóðverjum og áttu erfitt með að senda Finnum hjálp. Svíar, sem Finnar höfðu fylgt í ut- anríkismálum, lofuðu öllu fögru, en forðuðust að veita þeim nokkurn þann stuðning, sem gæti flokkazt undir hernaðaraðstoð. Rússar voru reknir úr Þjóðabandalaginu, en það var dauðvona. Allir höfðu djúpa samúð með Finnum, en töldu víst að Rússar mundu bera þá ofurliði á örfáum dögum. Her Finna var fámennur og einn sá veikasti í Evrópu. Þó var hann skipaður 300.000 mönnum, þegar varaherinn hafði verið kallaður út (80% hermannanna voru úr hon- um). Finnski herinn átti enga skrið- dreka, lítið af stórskotavopnum, innan við 100 flugvélar og tæplega þriggja vikna birgðir af skotfærum. I ljós kom að Rússar vanmátu Finna og voru illa undir stríð búnir eftir hreinsanir Stalíns. Flutninga- kerfi þeirra var í molum og skot- færi og búnaður bárust of seint til vígstöðvanna. Hermennirnir höfðu ekki fengið nógu góða þjálfun í vetrarhernaði. Mikill skortur var á Finnski sendiherrann Ósigur réttlætisins Hákan Branders er sendiherra Finnlands á íslandi. Hann var 11 ára skólanemi í Helsinki þegar striðið braust út. Það var í stærðfræðitímanum þegar rektorinn þaut inn í stofuna og hrópaði að það væri stríð. Við ættum að rýma bygginguna og fara út í skemmtigarð þar nálægt. Þetta var fallegur sólskinsdagur. Þetta var brjálæði; við vissum ekki hvað stríð var; fórum ekki í byrgi heldur upp á háa hæð og fylgdumst með flug- vélunum sem komu og gerðu árás- ir. Jú, við höfðum fylgst með frétt- unum. Við höfðum áður verið send út á land en svo hafði verið slakað á og skólarnir opnaðir aftur." — En eftir að stríðið byrjaði? „Á öðrum stríðsdegi voru börnin flutt úr bænum. Ég fór til frænku minnar vestan við Helsinki. Og rétt fyrir jólin vorum við litla syst- ir send með öðrum börnum til Svíþjóðar. Þar voru þau hjá sænsk- um fjölskyldum stríðsmánuðina. Ég kom aftur heim í apríl. Svíarnir? Ég man eftir samstöð- unni: „Finnlands sak er vor". Það var ekki til að tala um að finnsku stríðsbörnin borguðu fyrir sælgæti eða inn í bíó. Það gladdi mig mjög að heyra að þessi samúð og samstaða var einnig hér á íslandi." — Voru Finnar óviðbúnir? „Stríðið kom á óvart. Fólk trúði því ekki að það yrði stríð. En her- inn var viðbúinn. Tæknibúnaðurinn var næstum enginn en hermennirn- ir voru þjálfaðir; kunnu að ganga á skíðum og skjóta úr byssu. Stríðið sameinaði þjóðina. Öllum var Ijóst að við urðum að veita mótspyrnu en fólk gerði sér líka Hákan Branders sendi- herra. „Við héldum sjálfstæði okkar og virðingu." " grein fyrir að útlitið var ekki gott. Það var samt ekki svartsýnt. Það trúði því að réttlætið sigraði." — Osigur réttlætisins? „Við héldum sjálfstæði okkar og virðingu, okkar eigin og annarra. Og nú um þessar mundir eru þeir í Sovétríkjunum farnir að líta í sín skjalasöfn um Vetrarstríðið og e.t.v. eru sjónarmiðin farin að nálg- ast hvort annað. Milli Finnlands og Sovétríkjanna ríkir nú gagn- kvæm virðing og samvinna." Eftir orrustuna við Suomussalmi: Tvö rússnesk herfylki þurrkuð út. Mannerheim Finna. Eftir ósigurinn: Tíundi hver Finni flúði inn fyrir ný landamæri. Strídið hófst með loftárás á Helsinkí: Fyrstu fórn arlömbin. -¦ -f

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.