Morgunblaðið - 09.05.1990, Qupperneq 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 9. MAÍ 1990
Útsýnishúsið á Öskjuhlíð
eftir Pál Gíslason
Síðastliðið ár hefur blasað við
íbúum höfuðborgarsvæðisins víðs
vegar að meiri háttar framkvæmdir
eru í gangi í Öskjuhlíð. Þar hefur
nú risið myndarlegt útsýnishús á
vegum Hitaveitu Reykjavíkur, sem
mun fullgert á miðju næsta ári.
Hitaveita Reykjavíkur fékk þessa
lóð á Öskjuhlíð til umráða fyrir
meira en 40 árum til þess að reisa
þar safngeyma fyrir heitt vatn á
leið þess frá Reykjum í hús Reyk-
víkinga.
Þó að gagnsemi þessa væri öllum
ljós og sæti í fyrirrúmi, var forystu-
mönnum Hitaveitunnar ofarlega í
huga að gera betur við þessa eftir-
sóttustu lóð í borgarlandinu. Beitti
Hitaveitan sér fyrir ræktun í hlíðun-
um í kringum geymana, svo að víða
er þar nú fallegur skógur, þrátt
fyrir að ekki séu skilyrði sem best.
Fljótlega var farið að hugsa um
að byggja útsýnis- og veitingahús
ofan á geymana og liggja fyrir
mörg drög að teikningum og ýmsar
hagkvæmnisathuganir voru gerðar,
en ekkert varð úr framkvæmdum.
Útsýnishús hannað
Fyrir nokkrum árum var sýnt að
endurnýja þurfti gömlu geymana
eftir 40 ára notkun, en þeir voru
úr steinsteypu. Þá sáu menn að
hagkvæmt yrði að hanna í sam-
bandi við það útsýnishús milii og
ofan á geymana. Yrði það prýði
staðarins og um leið stolt og skylda
Hitaveitunnar að gera vel við
Öskjuhlíðina, sem hún hefur haft
til umráða í tæpa hálfa öld.
lýú var hafist handa á ný með
teikningar og Ingimundur Sveins-
son arkitekt og samstarfsmenn
hans fengnir til að gera nýjar teikn-
ingar af húsi þama.
Er skemmst frá að segja að strax
var almenn hrifning af hugmyndum
og hönnun Ingimundar og félaga,
svo að ákveðið var að ráðast í þess-
ar framkvæmdir jafnhliða byggingu
nýrra hitavatnsgeyma, en þeir
mynda umgjörð um grunn útsýnis-
hússins.
Ljóst var að eðlilegast væri að í
þessu húsi ætti að veita tækifæri
til að njóta hins besta útsýnis yfir
Reykjavík og nágrenni, en jafn-
framt að sýna hvað heitavatnið
getur valdið byltingu í ræktun, sem
breytir umhverfmu. Það var því
ákveðið að hafa milli geymanna
rými fyrir „vetrargarð" með suð-
rænum gróðri. Það var því tilefni
til að gera þetta hús að meiriháttar
stað fyrir ferðamenn.
„Perlan“
Þegar hafa menn farið að kalla
húsið Perluna vegna byggingar-
lagsins. Þetta er þó ekki ákveðið
ennþá. Gengið verður inn í húsið
að austan og þá komið inn í salinn
eða „vetrargarðinn“ milli geym-
anna. Lofthæð þar er 10 metrar
og því gott rými fyrir ýmsan gróð-
ur, rennandi vatn og blómaangan.
Þar verður því hinn ákjósanlegasti
staður fýrir ýmsa menningarstarf-
semi svo sem tónleika, sýningar,
svo sem höggmyndasýningar, fundi
og alls konar uppákomur.
Undir „vetrargarðinum" er kjall-
ari, þar sem er aðstaða fyrir minni
fundi og ráðstefnuhald auk tækja-
búnaðar hússins. Upp úr „vetrar-
garðinum" er komið inn í hvolfhýs-
ið, sem verður á tveimur hæðum.
Hvolfþakið er úr gleri en hvílir á
stálbitum, sem eru holir og rennur
Páll Gíslason
„Fyrir nokkrum árum
var sýnt að endurnýja
þurfti gömlu geymana
eftir 40 ára notkun, en
þeir voru úr stein-
steypu. Þá sáu menn að
hagkvæmt yrði að
hanna í sambandi við
það útsýnishús milli og
ofan á geymana.“
um þá heitt eða kalt vatn eftir því
hvort þörf er á hita eða kulda. Á
neðri hæð hvolfhýsisins er gengið
út á útsýnispall, en inni er á þeirri
hæð rými til þjónustu við ferða-
menn, svo sem upplýsingar alls
konar, kynning á Hitaveitu Reykja-
víkur og öðrum fyrirtækjum borg-
arinnar og fleira. Á efstu hæð er
svo veitingastaður, sem mun rúma
um 200-250 manns. Gestir munu
sitja á palli út við glerhvolfið til að
njóta útsýnis sem best. Mun pallur-
inn snúast hægt í hring á.u.þ.b. 1
Rannsóknastofíiun fískiðnaðarins:
Massagreinir mælir
lífí*æna efnamegmmi
í sjávarlífverum
Snefilefnadeild Rannsóknarstofhunar fiskiðnaðarins hefur eignast
tæki, sem gerir kleift að heQa áreiðanlegar rannsóknir á lífrænni efiia-
megnun í sjávarlífverum. Tæki þetta kallast massagreinir.
I frétt frá Rannsóknastofnun fisk-
iðnaðarins segir, að gera eigi viða-
mikla úttekt á lífrænni mengun og
þungmálmamengun í lífverum og
seti í norðaustur-Atlantshafi sam-
kvæmt rannsóknaáætlun 13 þjóða.
Einnig verða mæld næringarsölt í
sjó. Markmið áætlunarinnar eru að
meta hugsanlega áhættu af neyslu
sjávarfangs, meta óæskileg áhrif
mengunar á lífríki sjávar og vist-
kerfi, kanna núverandi mengun sjáv-
ar og fylgjast með breytingum þar
á og loks að meta áhrif samræmdra
aðgerða gegn losun mengunarefna í
hafíð.
Siglingamálastjóri er formaður
nefndar sem sér um verkefnisstjórn-
un á rannsóknunum kringum Ísland.
Auk Rannsóknarstofnunar fisk-
iðnaðarins, sem framkvæmir allar
mælingar á lífrænum efnum og
stærstan hluta af mælingum þung-
málma, eru Hafrannsóknarstofnun
og Geislavarnir ríkisins þátttakend-
ur.
í fréttinni segir, að mjög mikil
áhersla sé lögð á að mælingar séu
samanburðarhæfar milli þjóða og að
sannanlega réttum upplýsingum um
niðurstöður sé komið til réttra aðila.
Þetta sé í fyrsta sinn sem slíkra
gagna um lífræna efnamengun á
Islandsmiðum sé safnað á kerfis-
bundinn hátt.
klst. Gefst því gestum gott tæki-
færi til að njóta útsýnis í allar
áttir. Byija til dæmis ferðina og
máltíðina með Akrafjalli, síðan
blasir Esjan við, Bláfjöllin, Reykja-
nesið og séð út til Snæfellsnesjök-
uls, þegar heiðskírt er.
Umdeilt mannvirki
Eftir. að framkvæmdir hófust
tóku minnihlutaflokksmenn I borg-
arstjórn að telja úr með fram-
kvæmdum. Upphófust nú alls konar
úrtölur, sem snerust upp í að þeir
fóru að nota uppnefni svo sem
skopparakringla og fleira um þessa
myndarlegu framkvæmd. Öllum
mátti þó vera ljóst að þessi bygging
yrði Hitaveitu Reykjavíkur og borg-
inni til hins mesta sóma og talið
sérkenni Reykjavíkur ef til vill ekki
ólíkt og Eiffelturninn er í París.
Áróðrinum hefur verið haldið á
lofti allt til síðustu mánaða. Þá
taldi forstöðumaður dægurmálaút-
varps Rásar 2 að ekki kæmi til með
að sjást neitt að ráði út um glugga
hússins, því glerið væri svo dökkt!
Öll þessi andstaða við „Perluna"
í Öskjuhlíðinni hefur ekki haft nein
áhrif á gang byggingarfram-
kvæmda. Er áætlað að ljúka við
húsið á miðju næsta ári.
Gestir velkomnir
Á „Degi jarðar“ kom stór hópur
manna til að skoða húsið og var
athyglisvert að sjá ánægjuandlit
gestanna þegar þeir nutu útsýnis-
ins.
Fjölmargir hafa síðan leitað eftir
því að fá að koma þarna upp og
var húsið opið sunnudaginn 6. maí,
en þar sem framkvæmdir við inn-
réttingar eru í fullum gangi, hefur
verið ákveðið að hafa húsið opið
almenningi oftar um helgar í sumar
og mun Hitaveitan auglýsa það
nánar.
Reykvíkingar! Þegar nú er geng-
ið til kosninga, er rétt að minnast
þess hveijir framkvæma og hveijir
telja það sitt aðalhlutverk að telja
úr.
Höfundur er læknir og
borgarfulltrúi í Reykja vík. Hann
skipar 8. sætið á framboðslista
sjálfstæðismanna við
borgarstjórnarkosningarnar 26.
maí.
MEÐAL ANNARRA ORÐA
Þrír menn
eftirNjörðP.
Njarðvík
Fyrir augum okkar hafa þrír
menn stigið fram úr mannfjölda
heimsins með svo eftirminnilegum
hætti, að enginn hugsandi maður
getur komist hjá því að ígrunda
dæmi þeirra. Þetta eru ólíkir menn
að útliti, uppruna og viðhorfum,
og þeir koma fram við svo ólíkar
aðstæður að fátt sýnist tengja þá
saman. Þeir eru hvítir og svartur
— Rússi, Tékki og Suður-Afríku-
maður — vísindamaður, skáld og
pólitískur baráttumaður. Þeir eru
Andrei Shakharov, Václav Havel
og Nelson Mandela. Þótt þeir séu
svona ólíkir, efast ég um að nokkr-
um þyki undarlegt að þeir séu
nefndir í sömu andrá. Við tengjum
þá ósjálfrátt saman vegna þess að
þeir hafa allir barist fyrir mannrétt-
indum, fyrir reisn manneskjunnar,
og haft til að bera hugrekki sann-
færingar sinnar. Sú barátta hefur
kostað þá ofsóknir, niðurlægingu
og fangelsanir. Þeir hafa þurft að
lifa þá þversögn að barátta fyrir
mannréttindum kostar missi mann-
réttinda, að barátta fyrir reisn
manneskjunnar kostar niðurlæg-
ingu hennar og að barátta fyrir
frelsi kostar fangelsi. Þeir hafa
allir fórnað lífsþægindum sínum
og persónulegum hagsmunum fyrir
sannfæringu sína. Allir hafa þeir
staðið frammi fyrir þeirri mannlegu
freistingu að þegja og hlýða og
kaupa við því persónulegt frelsi úr
prísund. Allir hafa þeir staðist slíka
freistingu. Fyrir bragðið hafa þeir
allir haldið innri reisn sinni þrátt
fyrir ytri niðurlægingu. Fyrir
bragðið urðu þeir kúgurum sínum
yfirsterkari þrátt fyrir ófrelsi sitt,
af því að þeir héldu innri sátt við
sjálfa sig og þar með andlegu
frelsi. Og loks kom að því að þeir
voru látnir lausir án skilyrða. Hvað
knýr slíka menn áfram? Það hygg
ég að sé erfitt fyrir okkur að
skilja, sem erum vön að líta á lífs-
gæði sem sjálfsagðan hlut. En
ósköp sýnist nú hversdagsamstur
okkar og eltingaleikur við hégóm-
leikann einhvem veginn léttvægt
hjá fullkomnu liðsinni þessara
manna við sannfæringu sína.
Andrei Sakharov
Sakharov var í fremstu röð
sovéskra vísindamanna, kjarneðl-
isfræðingur, og vísindastörf hans
því nátengd sjálfum hernaðarmætti
þessa víðlenda ríkis. Hann var í
sovésku vísindaakademíunni og
hlaðinn heiðri. í stuttu máli óska-
bam leiðtoganna með tryggða
framabraut, forréttindamaður í
landi þar sem forréttindi eru lykill
að öllum dyrum. Öllu þessu kastaði
hann frá sér, af því að hann gat
ekki horft upp á ranglætið í kring-
um sig. Venjulega er það hinn
kúgaði sjálfur sem berst gegn kúg-
uram sínum. En í dæmi Sakharovs
gekk forréttindamaðurinn inn í
raðir hinna kúguðu sjálfviljugur.
Slík fóm er ekki auðveld. Sakharov
skildi að vegna frægðar sinnar átti
hann rödd sem var hlustað á, hann
átti aðgang að fjölmiðlum heims-
ins, og þannig gaf hann hinum
kúguðu einnig rödd, sem athygli
heimsins vildi hlusta á. En um leið
var hann sjálfur ofurseldur kúgun
þeirra sem áður hömpuðu honum.
Við vitum hvað af þessu hlaust:
ofsóknir og útlegð í eigin landi.
Einbeitni hans bilaði aldrei þrátt
fyrir vonbrigði og sjúkdóma. Mig
granar að kona hans Elena Bonner
hafi átt mikinn hlut í því. Og svo
fór að hið sterka vald stjórnarher-
ranna í Kreml lét, undan einurð
Sakharovs. Hann fékk að snúa aft-
ur til Moskvu, varð á ný félagi í
vísindaakademíunni og meira að
segja kosinn á þing. Persónulegur
sigur hans var tryggður. Því miður
lifði hann ekki að sjá í landi sínu
raunveralegt lýðræði, sem byggist
á frelsi, mannréttindum og siðferði.
Václav Havel
í þessum pistlum hefur áður
verið vikið að Václav Havel (Sið-
ferði í framkvæmd, 6.9. 1989).
Hann var ekki neinn forréttinda-
maður í sínu landi, þegar hann stóð
að stofnun mannréttindahreyfing-
arinnar Carta 77. Hann var rithöf-
undur, og rithöfundar eru ekki for-
réttindamenn. En þeir eiga rödd.
Sú rödd er valdsherram oft mikill
þyrnir í augum, enda fékk Havel
að kenna á því. En hann lét fang-
elsanir ekki buga sig. Kona hans
Olga á trúlega sinn þátt í því. Um
það má lesa í fangelsisbréfum hans
í bókinni Bréf til Olgu, sem veitir
sýn inn í hugarheim baráttumanns,
sem ekki er reiðubúinn að láta
þagga niður í sér. Framhaldið
þekkjum við. Hann var ekki ein-
ungis látinn laus, heldur átti bar-
átta hans og félaga hans eftir að
leiða til hruns þess stjómkerfis,
sem þeir glímdu við. Og Havel var
kallaður til að gegna æðsta emb-
ætti þjóðar sinnar.
í Newsweek (30. apríl 1990) er
allítarleg grein um Václav Havel,
þar sem reynt er að meta störf
hans sem forseta. Havel er hetja,
segir Newsweek, en er hann góður
forseti? Úr þeirri grein finnst mér
skína helst til algengt yfirlæti fjöl-
miðlamanna ríkra og voldugra
þjóða, sem þykjast geta lagt mat
á alla heimsins hluti út frá viðhorf-
um síns eigin heimsveldis. Bandarí-
skir blaðamenn geta ekkert um það
sagt hvers konar forseti er góður
fyrir Tékkóslóvakíu, fremur en þeir
gætu sagt Til um það hvort forseti
Islands stendur sig vel. Það er þeim
satt að segja óviðkomandi. í dæmi
Havels verða menn að skilja, að
þjóð á slíkum tímamótum sem nú
eru, verður að finna sína eigin leið.
Havel lítur svo á að stjórnmál eigi
að vera siðferði í framkvæmd, að
siðgæði hljóti að vera grundvöllur
þess að mannleg reisn fái notið sín
í daglegu lífi. Er ekki skiljanlegt
að Tékkar og Slóvakar hugsi svo?
Nelson Mandela
Nelson Mandela var frá upphafi
baráttumaður og einn af leiðtogum
African National Congress. Grund-
völlur þeirrar hreyfingar er mann-
réttindi, krafa um það að litið sé
á svarta menn í Suður-Afríku sem
fólk en ekki hunda. Fyrir slíka
kröfu sat Mandela í fangelsi í 27
ár. Lítum yfir okkar eigin ævi.
Fyrir 27 áram lauk ég háskóla-
prófi. Ég á erfitt með að hugsa
þá hugsun til enda hvað í því felst
að sitja í fangelsi allan þann tíma.
Hvað eftir annað átti Mandela þess
kost að losna úr prísundinni, ef
hann bara tæki aftur ákveðnar
yfirlýsingar, gerði dálitla málamiðl-
un við kúgara sína. En Nelson
Mandela léði aldrei máls á því. Og
loks var svo komið að það var engu
líkara en harðstjóm hvíta minni-
hlutans í Pretoria sæti sjálf í fang-
elsi fanga síns, en hann héldi örlög-
um þeirra í hendi sér. Þá hafði de
Klerk skynsemi til að láta Mandela
lausan.
Nú skyldi maður ætla að það
væri beiskur og bugaður maður
sem gengi út úr svo langri prís-
und. En það er öðru nær. Kannski
hefur kona hans Winnie Mandela
átt sinn þátt í því. Þegar hann
steig aftur út á vettvang dagsins
brosti hann mildu, kyrrlátu brosi,
og í fyrsta ávarpi sínu baðst hann
undan því að vera kallaður spámað-
ur og hetja. Á sömu stundu hélt
barátta hans áfram, barátta sem
verður ekki síður erfið en barátta
Eystrasaltsríkjanna fyrir sjálfstæði
sínu. Bandaríska vikuritið The New
Yorker bendir á í athyglisverðri
grein nýlega (26. febrúar 1990),
að í Suður-Afríku mætist í hnot-
skurn öll grundvallarátök heimsins:
milli ríkra' og fátækra, hvítra og
svartra, iðnríkja og vanþróaðra
landa. Við þetta má bæta: milli
fyrirlitningar og kröfu um mann-
lega reisn. Vonandi fær Mandela
að lifa þann dag, þegar málstaður
hans sigrar.
Hvað getum við svo lært af for-
dæmi þessara þriggja manna?
Kannski eitthvað um raunveruleg
verðmæti mannlegrar tilveru. Auð-
ugir era þessir menn í andlegri
reisn sinni. Og fátækara væri
mannkynið ef þeir væru ekki á
meðal okkar og í hugsun okkar.
Höfundur er ritböiundur og
dósent í íslenskum bókmenntum
við Háskóla íslands.