Morgunblaðið - 15.10.1995, Page 20

20 B SUNNUDAGUR 15. OKTÓBER 1995
MORGUNBLAÐIÐ
Ættfræðifélagið og Erfðafræði-
nefnd unnið mikið saman.
Ættfræði er að sjálfsögðu líka
tómstundagaman. Ættfræðin
verður oft að fíkn, hún er geysi-
lega spennandi, þú leitar á vit hins
ókunna, veist aldrei hvað þú upp-
skerð, og með því að tengja saman
nöfn, sögur og sagnir og tengsl
manna fæst oft ótrúlega spenn-
andi og heilleg mynd sem áður var
okkur hulin. Þú leitar stöðugt á
vit nýrra spurningamerkja. í raun
má segja að við séum alltaf í lífmu
að fást við ættfræði án þess að
gera okkur grein fyrir því. Þegar
barn fæðist spáum við í hverjum
það sé líkt, við þykjumst þekkja
eiginleika og gáfur úr þessari og
hinni ættinni. Við skírum bömin
nöfnum úr ættunum og þegar vel
er að gáð má oft sjá að sömu
nöfnin koma fyrir mann fram af
manni öldum saman. íslendingar
hafa fyrir sið að spyija hvem ann-
an hvaða manna þeir séu.
En er ættfræðin ábyggileg?
Auðvitað er margt óvisst og
mörg spurningarmerki. Sumir
segja að allt að tíu prósent þjóðar-
innar séu rangt feðmð, hvernig
svo sem hægt er að komast að
slíkri niðurstöðu. En þótt spurn-
ingarmerkin séu mörg réttlætir
það ekki að við köstum ættfræð-
inni fyrir róða. Hingað til hefur
kvenleggurinn reynst öruggt hal-
dreipi, en nú er svo komið að ekk-
ert er öraggt undir sólinrii í þeim
efnum. Nú ganga mæður með
börn dætra sinna eða jafnvel ann-
arra kvenna. Þá eram við komin
að kapítula sem hlýtur að valda
öllum hugsandi mönnum áhyggj-
um í dag. Það er erlenda gjafasæð-
ið, sem enginn veit haus né sporð
á. Á sama tíma og við flytjum
bæði hunda og hesta inn og út
úr landinu með skrautskrifuðum
ættartölum, alast hér upp börn
sem enga möguleika hafa á að
leita upprana síns.
Ættfræðin gegndi að mörgu
leyti mun veigameira hlutverki
fyrr á öldum. Menn höfðu hefndar-
skyldum að gegna, allt aftur í
fimmta lið og erfðir byggðust, eins
og í dag, á ættartengslum. Landn-
ámsmenn röktu eins og við vitum
ættir sínar til þess að halda og
Guðfinna Ragnarsdóttir
Bjarni smiðtirf. 1661 Villijálmssonar sýslumanns (Caldra-Vílka)
og Elln EirJksdóttir Svenlngsscöðutn, Hún.
Agnes Bjamadóttir f. 1689, húsmöðir Efra Núpi, Hún.
Elhi liiilldórsdóttii f. 1721
AgnesJónsdótcir "Oolobónda" Fremrl-Fitjum, Hún., f. 1748
GuÓmundur Árnason »>óndi KróUsstöðuni, llún., f. 1774
Agnes Guðmundsdóttirf. 1802, ICróksstöðum.Uún.
Jólwnna Ilótmfríður SteinsdóUir f. 1829, d. 1899, húsm. Neðrl-Fitjum, Hún.
Agncs Guðfmnsdóttir f. 1850, d. 1932, húsm. Ytra-Fcili, FcllsstÖnd, Dal. .
Guðfinnur BjÖmsson f. 1870, tl. 1942 bóndi Litla-Galtanlal, ItdlsströiuJ, Dal.
Agnes Guðfinnsdóttir f. 1897, d. 1989, húsm. Ytra-Skörðugili, Skag. \
Bjöm Jórtsson 11932, skólastjóri. Schjarn»mesi
Heiður Agnes Björnsdóttir f. 196Z viðskiptafrfcðingur, Reykjavik
ÆTTRAKNING frá nafninu Agnes sem haldist
hefur í ættinni frá 1689.
Ættfræði er viðurkennd
þjóðaríþrótt íslendinga.
Æ fleiri hafa grafíð sig
ofan í fortíðina á þennan
hátt og leitað róta sinna,
í seinni tíð hafa tölvufor-
rit gert leitina til muna
auðveldari. Guðrún
Guðlaugsdóttir ræddi
fyrir skömmu við Guð-
fínnu Ragnarsdóttur
kennara, sem gert hefur
ættfræði að tómstunda-
iðju sinni. Hún svarar
spumingunni: „Hver er
ávmningurinn af því að
rekja ættir sínar?
Eg ólst upp við mikinn ættfræði-
áhuga,“ sagði Guðfinna í
upphafi samtalsins við blaða-
mann Morgunblaðsins.
„Móðir mín, Guðbjörg Guðfinnss-
dóttir, er mjög ættfróð kona. Það
sama var að segja um ömmu mína,
Sigurbjörgu Guðbrandsdóttur.
Sem ættfræðiáhugamanneskja get
ég ekki stillt mig um að láta fljóta
hér með hvaðan amma var, hún
var frá Litla-Galtardal á Fells-
strönd.
í mínum huga er ættfræði svo
miklu meira en upptalning nafna.
Ættfræði er ekki síður sögur og
sagnir, munir og minjar, sem bera
okkur fróðleik frá liðinni tíð. Þeg-
ar ég var tíu ára gömul sendi hún
amma mín eftir mér á sumardag-
inn fyrsta og afhenti mér í sumar-
gjöf lítið skrifpúlt og sagði mér
um leið að setjast niður og skrifa
sögu þess. Ég á enn spjaldið sem
ég skrifaði textann á. Hann hljóð-
ar svona: „Púlt þetta er smíðað í
Bjameyjum á Breiðafirði um 1880
og fékk Soffía Gestsdóttir, síðar
húsfrú á Staðarfelli, það í ferming-
argjöf. Hún gaf síðar Magnúsi
Zophaniassyni, fóstursyni sínum
og móðurþróður mínum púltið.
Eftir að hann drukknaði árið 1920
fengu foreldrar hans, Sigurbjörg
Guðfínnsdóttir og Guðfinnur Jón
Bjömsson þáð. Sonur þeirra, Gest-
ur Guðfinnsson, síðar skáld og
blaðamaður, hafði púltið til um-
ráða á sínum unglingsámm. En
1953 fékk núverandi eigandi þess,
Guðfinna Ragnarsdóttir, það.“
Þessi gjöf ömmu minnar varð til
þess að vekja forvitni mína á þess-
um forfeðrum mínum og sögu
þeirra.
Hvert er hlutverk ættfræðinnar
í íslensku þjóðlífi?
„Ættfræði er nauðsynleg fræð-
anna vegna. Hún er nauðsynleg
til þess að varðveita fróðleik um
ættina, fróðleik sem tengist sögu
landsins og menningu og þessi
fræði era nauðsynleg til þess að
tengja okkur við fortíðina. Auk
þess þurfum við á ættfræðinni að
halda til þess að skilja eðli og út-
breiðslu sjúkdóma. Enda hafa
varðveita tengslin við sitt gamla
land, en það er merkilegt að ættir
eru sjaldan raktar til misyndis-
manna og auðnulausra manna,
eins og t.d. Grettis Ásmundarson-
ar og Gjsla Súrssonar. Við sjáum
líka á íslendingasögum að ætt-
rakningar era forsenda þess að
við skiljum söguþráðinn. Allar
deilur og flækjur byggja á inn-
byrðis tengslum sögupersónanna.
Ættfræði hefur mikla félags-
lega þýðingu. Ættir era og voru
félagslegar heildir í þjóðfélaginu.
Eða eins og máltækið segir: „Hver
otar sínum ættartota.“ Oft var
mikilvægt fyrir ættimar að varð-
veita auð og völd. Af því stöfuðu
skyldleikagiftingar fyrr á öldum.
Þær ollu því meðal annars oft að
ættum hnignaði eða þær hreinlega
dóu út, þegar gallar af ýmsu tagi
margfölduðust. í dag era ættar-
tengslin ekki síður mikilvæg þegar