Morgunblaðið - 31.12.1995, Síða 31

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 31. DESEMBER 1995 B 31
áætlað að keypt þjónusta og vörur
hérlendis séu um 2,5 til 3,0 milljarð-
ar króna.
Andvirði útfluttra sjávarafurða
áætlar Fiskifélagið að verði um 85
milljarðar króna á árinu. Árið 1994
nam verðmæti útflutnings sjávaraf-
urða 87,6 milljörðum króna. Það
hefur því dregist saman um tæp
3% milli ára. Verðmæti þessa út-
flutnings er áætlað nema um 1.311
milljónum dollara en það jafngildir
um 5% aukningu frá því í fyrra.
Þá var verðmætið um 1.249 miljjón-
ir dollara. Sé miðað við SDR hefur
útflutningsverðmætið þó dregist
saman um rúmt 1%, en hér er um
áhrif mismunandi gengisþróunar
að ræða.
Samdráttur í útflutningsverð-
mætum þrátt fyrir aukningu í heild-
arveiði er ekki óeðlilegur ef tekið
er tillit til þess, að aukningin í
magninu verður í síld sem er mjög
ódýr vara. Þá er óhagstæð gengis-
þróun hluti af skýringunni, eins og
kemur fram hér að ofan, þ.e. að
aukning er í útflutningnum mæld-
um í dollurum, en samdráttur sé
hann mældur í SDR. Einnig má
ætla að birgðabreytingar geti spilað
eitthvað inn í.
Eins og drepið var á hér í upp-
hafl má segja að þetta ár hafi
markað nokkur spor í sögu sjávar-
útvegsins, bæði í því tilliti að vinnsl-
an hefur sótt í sig veðrið og hafið
af auknum krafti að þróa vörur og
með því móti aukið vinnsluvirðið
og gert sig hæfari á markaði. Einn-
ig hafa verið mörkuð spor í úthafs-
veiðum og útgerðir hafa sótt á fjar-
læg mið í mun ríkari mæli en áður.
Þá hafa athafnamenn í sjávarútvegi
aukið enn á samvinnu við erlenda
aðila í sjávarútvegi um allan heim
og selja nú ekki aðeins þann fisk
sem íslendingar veiða heldur
stjóma veiðum og vinnslu og ann-
ast sölu afurða fyrir aðrar þjóðir.
Við verslum með vöru sem kemur
aldrei nálægt íslandi, en við njótum
afraksturs frá henpi. Þannig sköp-
um við okkur sess á alþjóðavett-
vangi, ekki sem fiskveiðiþjóð heldur
sem fisksölu- og fiskiðnaðarþjóð.
Nýtt ár er fyrir stafni og sjávar-
útvegurinn nú sem fyrr sér ekki
yfir brimskaflana. -Ekki er þó
ástæða til að vera svartsýnn, við
eigum dugmikla sjómenn, verkafólk
og athafnamenn sem munu í sam-
einingu bregðast við og leysa þann
vanda sem upp kemur hveiju sinni.
Ég óska landsmönnum öllum far-
sæls nýs árs og vona að árið verði
öllum hagsælt bæði til lands og
sjávar.
Ögmundur Jónasson,
formaður BSRB:
Þörf á sam-
stilltu átaki
MANNSKAÐARNIR á Vestfjörð-
um setja skugga á árið 1995 og
minna á hversu harðbýlt land okkar
er og hve mikilvægt er að þjóðin
standi saman þegar á reynir. Djúp-
ur harmur er kveðinn að mörgum
vegna þessara og annarra slysfara.
Það er umhugsunarvert að við slík
váleg tíðindi virðist allt dægurþras
vera sem hjóm og hjal og varla
ómaksins vert.
íslendingar hafa verið blessunar-
lega lausir við vopnaðan ófrið.
Fréttastofur heimsins hafa flutt
okkur fréttir af Balkanskaga og
öðrum ófriðarsvæðum heimsins þar
sem einstaklingar og fjölskyldur
hafa verið að missa sína nánustu í
hamförum af mannavöldum. Nú
virðist raunhæft að binda vonir við
að takast megi að slökkva ófriðar-
bálið á Balkanskaga. Ef þetta
heppnast þá yrðu það gleðileg stór-
tíðindi ársins af erlendum vett-
vangi.
Gjafir eru yður gefnar
Ef litast er um á hinum pólitíska
baráttuvettvangi heimsins vekur
athygli að nánast hvarvetna er ver-
ið að heyja sömu baráttuna, með
nánast sömu ráðum, sömu orðum
og með sömu hagsmuni að leiðar-
ljósi. Þannig eru hægri menn heims-
ins að gefa vinum sínum stofnanir
og fyrirtæki almennings í anda
boðorðsins að sælla sé að gefa en
þiggja. Hér á landi gaf ríkisstjórnin
brennivínsheildsöluna fijálsa, eins-
og það er kallað, síðastliðið vor og
nýlega var greint frá því í fréttum
að einkavæðingarnefnd fjármála-
ráðuneytisins væri stöðugt að
hugsa, væntanlega samkvæmt
þóknunartaxta ríkisins.
Sem dæmi um hve viðfangsefni
stjórnmálanna eru skyld má nefna
annars vegar þá baráttu sem Repú-
blikanar undir forystu Newt
Gingrich halda uppi á bandaríska
þinginu til að koma á kné hinni
veikburða velferðarþjónustu
Bandaríkjamanna og hins vegar til-
raunum Juppe forsætisráherra
Frakka að ijúfa þá þjóðareiningu
sem um langt skeið hefur ríkt um
velferðarþjónustu í Frakklandi.
Þannig virðist ekki samhengi á
milli þess hve mikil eða kostnaðar-
söm samneyslan og velferðarþjón-
ustan er; róttækir hægri menn jafnt
vestan hafs sem austan, telja sér
skylt að beijast gegn hvers konar
samhjálp og sameign eftir forskrift-
um peningaftjálshyggjunnar, þess-
arar undarlegu blöndu hagsmuna
og hugmyndatísku.
Margt bendir þó til að þessi
bylgja sé í rénun. Þannig hafa
Frakkar risið upp eftir að þjóðin
áttaði sig á því að hún var á góðri
leið með að verða fómarlamb skað-
legrar hugmyndatísku og krafðist
þess að fá rök stjómvalda áður en
velferðarþjónustan yrði skorin niður
við trog. Þau rök komu að sjálf-
sögðu aldrei. Norðan Ermarsunds-
ins, í Bretlandi, töluðu dæmin ským

máli um þau mistök sem gerð höfðu
verið í krafti þessarar stefnu, hvort
sem voru vatnslausir kranar í einka-
væddum vatnsveitum eða hrakandi
velferðarþjónusta.
Frá Nýja-Sjálandi tii íslands
En það er fyrst núna að fólk er
farið að skoða af alvöru reynslu
þeirra þjóða, eins og Breta og Ný-
Sjálendinga, sem gengið hafa
lengst til móts við sæluríki fijáls-
hyggjunnar. Á íslandi hefur Bret-
land þann ókost að vera óþægilega
nálægt en Nýja-Sjáland er hinum
megin á hnettinum og virðist eina
ríkið sem er svo langt í burtu að
íslenskir fijálshyggjumenn telji þor-
andi að nota sem fýrirmynd. Þess
vegna bauð íslenska ríkisstjómin
ný-sjálensku einkavæðingarséníi,
fýrrverandi fjármálaráðherra lands-
ins, hingað til lands á árinu til að
boða fagnaðarerindið. Á Nýja-Sjá-
landi eru menn hins vegar reynsl-
unni ríkari eftir valdatíma þessa
sérstaka spámanns sem leiddi af
sér hveija hörmungina á fætur ann-
arri yfir þjóðina og dró úr innri
styrk hennar og efnahagsgetu.
Þessar staðreyndir komu í ljós þeg-
ar BSRB lét gera rækilega úttekt
á umfangsmikilum kerfisbreyting-
um sem fijálshyggjumenn höfðu
gert á ný-sjálensku þjóðfélagi.
Innan samtaka launafólks og á
vettvangi félagshyggjustjórnmála
er að aukast gagnrýnin umræða
um hvernig takast eigi á við efna-
hagsvanda þjóðanna, atvinnuleysið
og skuldasöfnun á ábyrgan og upp-
byggilegan hátt. Þessi hugsun
hafnar einföldum kerfislausnum og.
byggir á því að stuðlað sé að sam-
vinnu og sameiginlegri ábyrgð,
stöðugt sé tryggt lýðræðislegt að-
hald og eftirlit. Hið félagslega
markmið er eftir sem áður að
byggja upp þjóðfélag þar sem hver
einstaklingur fær svigrúm og tæki-
færi til dáða en jafnframt um-
hyggju og samúð þegar eitthvað
bjátar á.
Uppbyggileg umræða á
dagskrá
í anda þeirrar hugsunar að stuðla
að uppbyggilegri umræðu af þessu
tagi hefur BSRB gengist fyrir mál-
stofufundum þar sem farið hefur
verið í saumana á ýmsum álitamál-
um. Þannig gengust samtökin til
dæmis fýrir fundi þar 'sem starfs-
fólk heilbrigðisþjónustu, stjórn-
málamenn og heimspekingar veltu
fyrir sér forgangsröðun í heilbrigð-
isþjónustunni. Tæknisamfélag sam-
tímans býður upp á sífellt fleiri
möguleika til að lækna fólk og sinna
forvörnum. Þetta leiðir til þess að
stöðugt er þrýst á aukin útgjöld og
standa þjóðfélögin nú frammi fyrir
miklum siðferðilegum spurningum
um hvernig nýta eigi fjármagnið,
hve mikið og í þágu hverra. Ljóst
er að hafni menn því að láta fjárráð
fólks ákvarða aðgang að heilbrigð-
isþjónustunni þarf að taka ákvarð-
anir á öðrum forsendum. Þetta er
umræða sem þarf að fara fram af
mikilli alvöru á næstu misserum.
Kjarasamningarnir á árinu voru
ekki gerðir á vettvangi heildarsam-
taka. Engu að síður reyndi Vinnu-
veitendasambandið og ríki og sveit-
arfélög að fylgja einsleitri kjara-
stefnu. Láglaunafélög á almennum
vinnumarkaði höfðu lagt upp með
jafnlaunakröfu sem aðrir byggðu
síðan á, ýmist í prósentuformi eða
með krónutölu og varð niðurstaðan
því nokkuð mismunandi. Þetta átti
við bæði á almennum vinnumarkaði
og innan opinbera geirans. Engu að
síður var iðulega talað eins og um
samræmda kjarasamninga hefði ver-
ið að ræða sem byggðir hefðu verið
á víðtækri samstöðu launafólks.
Hamrað var á þeirri rangtúlkun að
ríkið hefði „svikið“ eins og það var
orðað, jafnvel innan vébanda verka-
lýðshreyfingarinnar, og samið betur
við ríkisstarfsmenn en gerst hefði á
almennum vinnumarkaði.
Það var sérkennileg reynsla fýrir
fulltrúa lægst launuðu félaganna
innan BSRB að fá sendimenn Þjóð-
hagsstofnunar til að kanna hvort
ríkið hefði samið umfram leyfileg
mörk Vinnuveitendasambandsins.
Löngu voru þá gleymdar launa-
hækkanir, skattlagðar og skatt-
lausar til háembættismanna, ráð-
herra og alþingismanna sem vakið
höfðu réttláta reiði þjóðarinnar.
Drögum rétta lærdóma
BSRB hefur marghrakið ýmsar
rangfærslur sem reiddar hafa verið
fram í samanburði um kjaraþróun á
síðustu mánuðum og misserum og
hefur sérstaklega verið bent á í því
sambandi hve mikilvægt er, að bom-
ar séu saman sambærilegar stærðir.
Launakjör ríkisstarfsmanna eru öll
aðgengileg fyrir kannanir á sama
tíma og launakannanir á almennum
vinnumarkaði eru byggðar á úrtaki
og jafnframt vitað að þær gefa
brenglaða mynd af launakjömm í
efri launalögunum. Mikilvægt er að
efla athuganir og rannsóknir á
launakjörum í landinu þannig að
forðast megi yfirborðskennda og
misvísandi umræðu af því tagi sem
setti svip á síðustu vikur ársins.
En mikilvægast af öllu er að sam-
tök launafólks dragi réttar ályktanir
af reynslu síðustu vikna og mánaða
og þeirri úlfúð sem hefur skapast
innan vébanda verkalýðshreyfingar-
innar. Að mínu mati er lærdómurinn
sá, að þegar á að reyna að semja á
svipuðum grundvelli fyrir launafólk
í landinu öllu þá gengur ekki annað
en að reynt sé að skapa mjög víð-
tæka samstöðu um slíka samninga.
Einhliða valdboð gagnvart stómm
hluta vinnumarkaðarins mun aldrei
ganga upp til lengdar og er til þess
eins fallið að grafa undan verkalýðs-
hreyfingunni. Og við því má samfé-
lagið síst af öllu.
Mikilvægi
verkalýðshreyfingar
Mikilvægi verkalýðshreyfmgar-
innar kom berlega í ljós á síðustu
vikum ársins þegar tekist var á um
fjárlögin. BSRB beitti sér mjög gegn
áformum um að skerða atvinnuleys-
isbætur, örorku- og ellilífeyrisbætur
og einnig þeim áformum stjórnvalda
að koma á til frambúðar þeirri kerf-
isbreytingu að þessar greiðslur yrðu
ekki miðaðar við þróun launa og
verðlags. Þá beittu samtökin sér
mjög gegn því að tekin yrðu upp
innritunargjöld á sjúkrahús og gjald-
taka á sjúkrastofnunum yrði aukin
með því að krefjast gjalda fyrir svo-
kölluð ferliverk. Ríkisstjórnin kom
til móts við kröfur BSRB og annarra
samtaka launafólks í þessum málum.
Eftir stendur þó að velferðarþjón-
ustunni eru ekki tryggðir nægilegir
fjármunir, og því er sú hætta fyrir
hendi að draga þurfi úr þjónustu á
sjúkrastofnunum á næsta ári og
jafnvel segja upp starfsfólki ef ekki
verða tryggðir viðbótarfjármunir.
Við skoðun á millifærslukerfinu, svo
sem barnabótum og vaxtabótum og
stöðu velferðarþjónustunnar kemur
í ljós hve hart hefur verið sótt að
velferðarþjóðfélaginu á síðustu
árum. Þetta viðurkenndu reyndar
allir stjórnmálaflokkar fyrir kosn-
ingar og lofuðu bót og betrun. Þeim
mun hlálegra var þegar ríkisstjórnin
kvaðst í upphafi kjörtímabilsins
myndu skila einhveiju af því sem
tekið hafði verið - en ekki fyrr en
í tengslum við kjarasamninga í lok
ársins 1996. Það hlýtur að vera saga
til næsta bæjar að til skuli vera ríkis-
stjórn sem ætlar að semja við launa-
fólk um eigin kosningaloforð.
Bjartara framundan
Án efa mun koma mikið fjármagn
inn í landið með nýju álveri og á
lofti eru ýmis teikn um batnandi
þjóðarhag. Það er umhugsunarefni
hvemig umræðan um stóriðju hefur
breyst á síðasta áratug. Án efa veld-
ur viðvarandi atvinnuleysi þar miklu.
í stað þess að sönnunarbyrði væri
hjá fylgismönnum stóriðju um ágæti
þess að reisa hér afkastamiklar verk-
smiðjur virðist sönnunarbyrðin hafa
færst á andstæðinga stóriðjunnar;
hvernig þeir réttlæti andstöðu við
vinnustaði sem veita mörgum hönd-
um vinnu.
í þessu felast ákveðnar hættur;
að slegið verði af kröfum um meng-
unarvarnir og til verði einskonar
þriðja heims hugsunarháttur þar
sem réttmæt gagnrýni er hrópuð
niður ef hagvöxtur er annars vegar.
Mikilvægt er að íslendingar haldi
vöku sinni i umhverfismálum. Enda
þótt sá sem þetta skrifar hafí verið
hlynntur stækkun álversins er full
ástæða til að vara við andvaraleysi
í þessum efnum ekki síst þar sem
fréttir berast af fleiri stóriðjufyrir-
tækjum sem renna hýru vonarauga
til íslenskra fallvatna.
Spá um batnandi efnahag þjóðar-
innar eru gleðitíðindi og vonandi
mun efnahagsbatinn verða nýttur til
að bæta og jafna lífskjör þjóðarinn-
ar, stytta vinnutíma og útrýma at-
vinnuleysi. Ef við vinnum samhent
að þessum markmiðum verður kom-
andi ár gott ár. Til að þetta gangi
eftir er þörf á samstilltu átaki þjóð-
arinnar allrar.
Hallgrímur Gunnars-
son formaður ís-
lenzkrar verzlunar
Verslun í
víking!
VERSLUN er einn vænlegasti
vaxtarbroddur íslensks atvinnulífs
og því ánægjulegt að ýmis fram-
faramál verslunar hafa náð fram
að ganga á liðnu ári. Þar má nefna
gildistöku GATT-samkomulagsins
og að áhrif EES eru farin að segja
til sín á jákvæðan hátt fyrir íslensk
verslunarfyrirtæki þrátt fyrir mót-
stöðu „kerfisins". Þetta hefur leitt
til að einkaaðilum er nú heimil m.a.
verslun með áfengi í heildsölu og
eins ýmsar tegundir landbúnaðaraf-
urða. Tölur um gjaldeyrisskil og
endurgreiðslu VSK vegna erlendra
ferðamanna sýna að þessi verslun
hefur aukist töluvert undanfarin ár
en möguleikarnir eru langt í frá
fullnýttir. íslenskir innflytjendur
hafa með betri aðgangi að erlendum
birgjum náð að lækka vöruverð á
íslandi en meðan ríkisvaldið býr
versluninni ekki betri skilyrði halda
þeir vart sínum hlut t.d. í sam-
keppni við innkaupaferðir landans
til útlanda. Á árinu 1995 varð eðli-
leg aukning í smásöluverslun þegar
á heildina er litið þótt ekki nægði
hún til að uppræta atvinnuleysi
meðal verslunarfólks. Lækkun varð
á einum vörugjaldaflokki fólksbíla,
sem neytendur kunnu vel að meta
og ríkisvaldið uppgötvaði að senni-
lega væri hægt að auka tekjur ríkis-
ins með lægri álögum!
Við erum vonandi að nálgast þá
stöðu að rekstrarumhverfi íslenskr-
ar verslunar verði sambærilegt við
það sem gerist með öðrum þjóðum
en við þurfum að gera enn betur.
Regluverk yfirvalda um viðskipti
hér á landi þarf að vera þannig að
það gefi okkur forskot í samkeppn-
inni innan lands sem utan. Við höf-
um séð dæmi þess að íslensk sjávar-
útvegsfyrirtæki hafa lagst í víking
og heijað á fjarlægum mörkuðum
m.a. í Suður-Ameríku og i Rúss-
landi með góðum árangri og sama
má segja um ýmsa aðra verslun
með íslenskar sjávarafurðir. íslensk
iðnaðarfyrirtæki sem framleiða fýr-
ir fiskútveginn hafa náð frábærum
árangri á erlendum mörkuðum. ís-
lensk flutningafyrirtæki hafa löng-
um selt þjónustu sína erlendis og
þannig aflað þjóðarbúinu tekna. Á
liðnu ári náðu íslensk hugbúnaðar-
fyrirtæki markverðum árangri en
íslenskir verslunarmenn þurfa enn-
þá að feta sig varlega áfram með
sín viðskipti hérlendis, að ekki sé
minnst á þriðjalandsviðskipti, til að
draga björg í bú. Þessu þarf að
breyta! Islensk verslun þarf að fá
tækifæri til að heija bæði hérlendis
og erlendis.
Ef við reynum að greina hvers
vegna „víkingum" okkar vegnar vel
erlendis má í fljótu bragði sjá að
fisksölufyrirtækin hafa vegna
kunnáttu sinnar um erlenda mark-
aði getað numið land á fleiri stöð-
um, þökk sé sérstöðu íslands sem
fiskveiðiþjóðar. íslensk iðnaðar-
fyrirtæki sem framleiða fyrir útgerð •
og fiskvinnslu hafa haft aðgang að
góðum heimamarkaði til að byggja
grunninn. Islensk flutningafyrir-
tæki sömuleiðis. Ástæður þess að
íslensk hugbúnaðarfyrirtæki ná
árangri á erlendum mörkuðum eru
sennilega margþættar, en góð
menntun og ef til vill sú ákvörðun
stjórnvalda á sínum tíma að undan-
þiggja tölvur söluskatti hafa gefið
það forskot, sem til þurfti svo hug-
búnaðarfyrirtækin kæmust á legg.
í sumum tilvikum hafa þessi fyrir-
tæki notið ákveðinnar vemdar
og/eða fyrirgreiðslu sem hefur létt
undir í rekstri þeirra.
Á óskalista íslenskrar verslunar
til framtíðar er fyrst og fremst að
öll lög og reglur um viðskipti verði
einfölduð sem allra mest og þannig
að íslensk verslunarfyrirtæki hafí
af þeim sökum forskot á erlenda
samkeppnisaðila. Þar ber fyrst að
nefna vörugjöldin, sem afnema þarf
hið snarasta. I raun er það sorgleg
staðreynd að þá fyrst komst hreyf-
ing á vörugjaldamálin í ráðuneyti
og ríkisstjórn að þau voru kærð til
ESA, sem nú hefur vísað málinu
til EFTA-dómstólsins til úrskurðar.
Auk vörugjaldsins era fjölmargar
aðrar álögur sem hafa lagst þyngra
á verslun en aðrar atvinnugreinar.
Má þar nefna sérstakan skatt á
verslunarhúsnæði, tryggingagjöld,
leyfisgjöld ýmiss konar að ekki sé
minnst á beinan fjárstuðning til
valdra atvinnugreina. Vonandi
verður Alþingi búið að leiðrétta
þetta áður en árið 1996 er liðið.
Ég hef nú rakið ýmis atriði sem
snerta sérstaklega samkeppnis-