Morgunblaðið - 08.04.2000, Qupperneq 40

40 LAUGARDAGUR 8. APRÍL 2000
41
Vísindavefur Háskóla íslands
Hvað er vitað um
hraða sjónskynjunar?
MORGUNBLAÐIÐ
www.opinnhaskoli2000.hi.is
VISINDI
Svör Vísindavefsins snerta
á margan hátt það sem
efst er á baugi í samfélaginu á hverjum tíma. Til
dæmis barst vefnum í þessari viku svar eðlisfræð-
ings við spurningu um áhrif frá raftækjum eins
og farsímum eða örbylgjuofnum á fólk. Annar
eðlisfræðingur svarar spurningunni um beislun kjarna-
samrunans sem hefur lengi verið á dagskrá í orkumál-
um jarðarbúa. Læknir svarar spurningu um blóðflokka
manna og hvernig þeir hafi orðið til. Næringarfræðingur
gerir grein fyrir áhrifum mismunandi fæðutegunda á húðsjúkdóminn
sóra (psoriasis). Þá fræðumst við um Iff í geimnum með eða án vatns,
um fjölda fisktegunda, um sykursýki í börnum og fullorðnum, um
elstu reikistjörnuna og um þá áleitnu spurningu hvort geimurinn sé
endalaus eða hvort eitthvað sé á bak við hann. Áhugasamir lesendur
eru hvattir til að heimsækja vefsetrið, http://www.visindavefur.hi.is,
og lesa þar svörin við þessum spurningum og fjölmörgum öðrum.
Sjónskyiyun er flókið fyrirbrigði sem er erfítt að meta og mæla.
Hvað er vitað um hraða
sjónskynjunar?
SVAR:
Sjónskynjun er flókið fyrirbrigði
sem er erfitt að meta og mæla. Vís-
indamenn innan lífeðlisfræði og sál-
arfræði hafa unnið mikið starf á
þessu sviði en ljóst er að enn er
margt óljóst um hvernig mynd er
unnin úr umhverfí okkar, það er að
segja því sem við sjáum.
Mynd af því sem við horfum á er
varpað á sjónhimnuna gegnum horn-
himnu og augastein, sem brjóta Ijós-
ið líkt og linsa á myndavél. Sjón-
himnan (fílman í myndavélinni)
tekur við Ijósinu og breytir því í
taugaboð. Margar taugagerðir í
sjónhimnunni umbreyta síðan boð-
unum og flytja þau til taugahnoða-
fruma (ganghon cells) sem flytja þau
til svæðis í heilanum er kallast
„corpus geniculatum laterale“. Þar
eru boðin flutt til svæðis í hnakka-
blaði heilans (lobus occipitalis), sem
er ýmist kallað „svæði 17“ eða sjón-
börkur. Þaðan flytjast boðin til að-
lægra svæða þar sem upplýsingarn-
ar eru unnar enn frekar.
Því verður sjálfsagt aldrei unnt að
svara til hlítar spumingunni um
hversu langur tími líður milli þess að
við sjáum eitthvað og heilinn túlkar
það. Þessi tími er háður mörgum
breytum eins og birtustigi (fjöldi
ljósskammta sem fer inn í augað),
stærð þess sem við horfum á og fjar-
lægð frá auganu, gerð áreitis (stafir,
mynd), fyrri þekkingu á áreiti (kunn-
ugt/ókunnugt) og fleira og fleira.
Hins vegar er Ijóst að við skynjum
sum áreiti sem vara aðeins í 10 milli-
sekúndur og bil á milli mismunandi
áreita sem við skynjum getur farið
allt niður í 10 millisekúndur (milli-
sekúnda er einn þúsundasti partur
úr sekúndu). Heilinn er miklu fljót-
ari að vinna úr skynáreiti sem hann
þekkir. Þar eru andlit til dæmis í
sérflokki. Ef einstaklingi er sýnd röð
af andlitum sem hann þekkir ekki
tekur allnokkurn tíma að vinna úr
þeirri sjónheild sem er samsett úr
augum, nefi, munni og svo framveg-
is. Ef þekkt andlit er sýnt tekur að-
eins brot af þessum tíma að þekkja
viðkomandi. Heilinn er leikinn í að
stytta sér leið.
Ef áreitin eru mjög lík þarf heilinn
lengri tíma til að greina mismuninn.
Því virðast myndskeið sem við horf-
um á í sjónvarpi eða á breiðtjaldi
samfellt, þótt myndimar séu „að-
eins“ 24 á sekúndu. Ef ein myndanna
er ólík öllum hinum myndunum get-
ur heilinn skynjað þá mynd jafnvel
þótt við verðum ekki vör við það. Það
kallast neðanmarkaskynjun (sublim-
inal sensation).
Fyrir nokkrum áratugum var
mikill áhugi á því að auglýsa ýmsar
vörur á þennan hátt, það er með því
að sýna mynd af vörunni brot úr sek-
úndu, þannig að áhorfandinn varð
ekki var við það, en varð samt fyrir
áhrifum frá auglýsingunni. Þetta var
fljótlega bannað þar sem talið var að
þetta yrði hugsanlega notað í vafa-
sömum tilgangi. Hins vegar hafa
verið þróaðar aðferðir til að kenna til
dæmis tungumál á þennan hátt með
því að nýta hæfileika heilans til að
grípa ólík endurtekin áreiti.
Leiðin frá því sem maður sér til
viðbragðs tekur að meðaltali 160-170
millisekúndur. Þetta er þó ákaflega
misjafnt og viðbragðsflýtir fólks er
mjög mismunandi. Atvinnu-
íþróttamaður sýnir til dæmis miklu
fljótari viðbrögð við áreiti en ein-
staklingur sem engar íþróttii' stund-
ar og auðvitað hafa ýmiss konar ytri
aðstæður, svo sem sjúkdómar, áhrif
áviðbragðsflýtinn. Hraðsjá (tachist-
oscope) kallast tæki sem er notað við
að mæla viðbragðsflýti. Hún getur
sýnt leifturmyndir með stillanlegri
tímalengd. Með slíkum tækjum hef-
ur viðbragðsflýtir atvinnumanna í
íþróttum mælst allt niður í 30 milli-
sekúndur. Atvinnuboxarinn gamli,
Joe Frazier, gat rotað andstæðing
sinn á 60 millisekúndum!
Jóhannes Kári Kristinsson
augnlæknir í Durham,
N orður-Karóh'nu.
Eru til íslensk fyrirtæki sem
búa við skrifræðisskipulag
(bureaucracy) og hefur
vegnað vel? Hverjir eru
helstu kostir skrifræðis?
SVAR:
Segja má að sérhvert fyrirtæki
hafi einhver skrifræðiseinkenni í
skipulagi sínu. Það á bæði við um ís-
lensk fyiirtæki og erlend. I bókum
um skipulagsheildir, til dæmis bók
Richards L. Dafts, Organization
Theoryand Design, er upplýst að fé-
lagsfræðingurinn Max Weber hafi
fyrstur manna farið að skoða skipu-
lega hvort bæta mætti árangur af
starfsemi skipulagsheilda með skrif-
ræðisskipulagi.
í bók Dafts eru eftirfarandi ein-
kenni á skrifræðisskipulagi rakin til
Webers:
1. Reglur og vinnulýsingar
2. Sérhæfing og verkaskipting
3. Stigveldi (valdastigi)
4. Fagþekking
5. Afmörkuð störf
6. Skrifleg boðskipti
Það þarf ekki viðamikla athugun
til að sjá að þessi einkenni eru al-
geng í skipulagi fyrirtækja og stofn-
ana, einkum þar sem notast er við
svokallað starfaskipulag, sjá nánari
umfjöllun í bókinni Skipulag fyrir-
tækja.
Helstu kostir mikils skrifræðis
eru þeir að starfsemi skipulags-
heilda verður fyrirsjáanleg og starf-
skröftum er beint þangað sem þeir
nýtast best. Áherslan er á lóðrétta
valdbraut, það er samband yfir-
manns og undirmanna. Starfs-
mannaval fer fram á grundvelli fag-
þekkingar og færni. Litið er framhjá
persónu viðkomandi, fjölskyldu-
böndum og hagsmunatengslum.
Skrifleg fyrirmæli og skráð sam-
skipti auðvelda yfirfærslu þekkingai-
milli einstaklinga og framvindu
venjubundinnar stai’fsemi.
Þessir kostir geta skilað skipu-
lagsheild ávinningi, einkum skil-
virkni og góðri nýtingu aðfanga, ef
starfsemin fer fram í stöðugu, fyrir-
sjáanlegu og einföldu umhverfi. Það
er vegna þess að skipulag með mikil
skrifræðiseinkenni er afar fastmótað
og starfsemin verður eins vélræn og
hægt er í skipulagsheild, samanber
hugmyndir Henry Mintzberg um
„vélrænt skipulag", (machine organ-
ization) í bókinni The Structuring of
Organizations og umræðu Gareth
Morgan um svipað efni (the mechan-
istic organization) í bókinni Images
of Organizations.
Lykilspurningin er því ekki hvort
til sé íslenskt fyrirtæki sem býr við
skrifræðisskipulag heldur hvort til
sé íslenskt fyrirtæki með mikil skrif-
ræðiseinkenni. Svarið við þeirri
spurningu er líklega jákvætt. Hvort
slíku fyrirtæki vegni vel veltur fyrst
og fremst á því hvort það býr við ein-
falt, fyrirsjáanlegt og stöðugt um-
hverfi.
Hins vegar er það einnig lykil-
atriði að færa má rök fyrir því að
þeim fyrirtækjum og stofnunum sem
búa við stöðugt, fyrirsjáanlegt og
einfalt umhverfi fari mjög fækkandi
og það er mikið vafamál hvort vél-
rænt og ósveigjanlegt skipulag sé til
þess fallið að færa skipulagsheildum
ávinning í því viðskiptaumhverfi sem
ríkir í dag.
Runólfur Smári Steinþórsson,
dósent við viðskipta- og,
hagfræðideild Háskóla íslands.
Sjá heimildaskrá á vefsíðu.
Hefur aukinn aldur og hægari
likamsstarfsemi áhrif á
hvernig menn skynja hraða
tímans?
SVAR:
I stuttu máli má segja að skynjun
fólks á hraða tímans sé mjög breyti-
leg, bæði eftir aldri, virkni og öðrum
aðstæðum. Við vitum til dæmis að til
er aldrað fólk sem er ekki síður
frískt og nýtur ekki síður lífsins en
margir sem yngri eru. Hjá hverjum
og einum verða þó ákveðnar ald-
urstengdar breytingar sem hægja á
Mig dreymdi dal
Draumstafir Kristjáns Frímanns
Mynd/Kristján Kristjánsson
FRAM að þessu höfum við farið um
bjart láglendi þar sem gul þokuslæð-
an lýsti upp eða huldi á víxl fomar
mannvistarleifar. Sfingsinn sem við
fórum hjá rétt í þessu reisti sig
skyndilega og rétti okkur sitt hvora
vatnskrukkuna að dreypa á en sam-
lagaðist jafnharðan fyrri mynd sinni
svo við vorum ekki viss um bragðið
en tilfinningin sem eftir sat minnti á
fjarhrif. Þegar innar dró urðu hest-
amir rólegri og fóru fetið því nú
hurfu öll skil og það sem sýndist
skógur gat tekið sig til þegar minnst
varði og svifið upp eins og póstkort
með kveðju frá Kanada. Vestari
kanturinn virtist gullinn þar sem
hann bar við sjóndeildarhringinn en
þá sneri hann sér við og vísaðist vera
speglun sjálfsins í þriðja auganu,
hugmyndinni. Séð úr austri virtist
mynd okkar flöt en hestamir eðlileg-
ir, samt ragguðu þeir eins og maður
sem stígur ölduna. Fleiri höggmynd-
ir urðu á vegi okkar og flestar sýnd-
ust egypskar að upprana en tál-
myndir þó, samt skar ein sig úr
umhverfínu fyrir sérstætt útht því
inn í hana hvarf allt sem fór hjá án
þess að söknuður eða tregi fylgdi.
Þetta var líklega eilífðin sem okkur
hafði verið kennt að væri án vísbend-
inga enda hafði hún ekkert fastmót-
að yfirbragð. A mörkum þess óræða
við svæði sem líktist dimmu húsa-
sundi áðum við áður en við kvöddum
efsta og annað lag draumsins
R.E.M. (Rapid Eye Movement) og
héldum inn í myrkrið.
Bréf„Oggu“
Kæri draumráðandi
Mig langar að biðja þig að ráða í
draum sem móður mína dreymdi
síðastliðið sumar, hún hefur oft
minnst á þennan draum sem er
svona: Við mamma voram að labba
saman og sáum hús sem okkur lang-
aði að skoða, timburhús á einni hæð.
Það vora engin herbergi, en sól og
birta inni, við töluðum um að gaman
væri að eiga heima í svona húsi. Okk-
ur leið mjög vel og var fallegt allt um
kring.
Mig dreymdi í janúar 99.
Kerti með mörgum örmum eða
öngum eins og tré. Mig langaði í
svona kerti, fannst eins og það væri
austurlenskt. Þama vora tvær stelp-
ur, önnur dökk (taílensk?). Pabbinn
var Ijós, hann var í pilsi og brúnum
sokkum, mjög snyrtilegur. Hann var
dálítið fjarlægur.
Dreymt fyrii' nokkram vikum.
Ég gekk inn í stórt timburhús, þar
var snjáður gamall dúkur á gólfinu,
hann hafði verið fallegui- en var al-
veg uppurinn. Ég kraup til að skoða
hann og var hrifin. Síðan gekk ég um
og horfði á útidymar og sá langan
gang, horfði eftir honum og sá þá að
gangurinn breyttist í sal þar sem
hátt var til lofts. Ég sá þá að þetta
var kirkja með altari, en frekar tóm-
leg eða látlaus að innan.
Ráðning
Gegnum tíðina er hús skjól, vemd,
staður sem maður hverfur til og er
einn með sjálfum sér í, laus frá ytra
umhverfi og fólki, sjálfráðm-.
Draumurinn hefur tekið þetta tákn
sem ímynd fyrir sjálfið, meðvitandi
sem ómeðvitandi og líkamann sem
áþreifanlegar umbúðir þess. Draum-
urinn skiptir húsinu frá risi/höfði og
niður í kjallara eftir hHðstæðum skil-
greiningum en bætir við ýmsum öðr-
um táknum tO að auka eða draga úr
vægi viðkomandi salarkynna.
I fyrsta drauminum er það tim-
burhús á einni hæð sem vísar þá tO
sérstaks eiginleika og efnið er nátt-
úralegt/hlýlegt. Það ásamt birtunni