Dagblaðið Vísir - DV - 20.02.1999, Blaðsíða 15

LAUGARDAGUR 20. FEBRUAR 1999
15
Við vilium
rök að því að þessi þróun sé
jafnvel hættulegri en áhrif sér-
hagsmunahópa, enda ráðgjafarnir
andlitslausir.
Barry Goldwater, fyrrum for-
setaframbjóðandi repúblikana,
taldi að flest hefði farið á verri
veg i störfum bandaríska þingsins
Hagsmunahópar eru yfirleitt
myndaðir til að afla forréttinda
eða tryggja fyrirgreiðslu frá
stjórnvöldum og eru ein ástæða
þess að ríkið hefur þanist út. Á
síðustu áratugum höfum við séð
völd og áhrif sérhagsmuna bæði
minnka og aukast. Eftir því sem
frjálsræði hefur aukist i efnahags-
lífinu, og þá sérstaklega á fjár-
málamarkaðinum, hefur dregið
nokkuð úr möguleikum stjórn-
málamanna til að greiða götu ein-
stakra hagsmunahópa á kostnað
almennings, að minnsta kosti með
sama hætti og áður. Þá hefur opn-
ari og harðari fjölmiðlun haft já-
kvæð áhrif í þessa átt.
En um leið hafa áhrif ýmissa
hagsmunahópa aukist þar sem
margir hafa yfir meiri fjármunum
að ráða en áður og lögbundin sér-
staða þeirra verið tryggð. Ríkis-
starfsmenn eru til dæmis öflugri
og áhrifameiri eftir að þeim var
veittur verkfallsréttur árið 1976.
Einstakir hópar hafa lögvarða sér-
stöðu og náð kverkataki á al-
menningi. Þannig hefur fámenn-
um stéttum tekist að taka heilu
fyrirtækin og jafnvel þjóðfélagið
allt í gíslingu í kjarabaráttu. Þá
hafa ýmsir sérhagsmunahópar
tekið upp nýjar aðferðir í baráttu
sinni, líkt og Landssamband ís-
lenskra útvegsmanna, sem réð
ímyndarfræðing og sérstakan sér-
fræðing sem skipulagði áróðurs-
herðferð til að réttlæta lögvarða
hagsmuni.
Meðalmennska
Hagsmunahópar geta og hafa
mikil áhrif á störf og stefnu stjórn-
málamanna og -flokka, og því er
mikilvægt að gera sér grein hvers
vegna.
Auðveldara er að mynda lítinn og
afmarkaðan sérhagsmunahóp en
fjöldahreyfmgu. Þannig er einfald-
ara og þægilegra fyrir bændur að
taka höndum saman, til að tryggja
hagsmuni sína, en fyrir neytendur
landbúnaðarvara að standa vörð
um hagsmuni sína. Bændur mynda
hagsmunahóp og þrýsta á þing-
menn að banna eða takmarka inn-
flutning á landbúnaðarvörum. Hver
bóndi hefur meira að vinna, en hver
neytandi tapar, við að innflutningur
er takmarkaður, enda sársaukinn
mildaður með niðurgreiðslum. Hins
vegar er ávinningur bændastéttar-
innar 1 heild minni en sameiginlegt
tap neytenda.
Verkalýðsfélög hafa barist fyrir
einkarétti og jafnvel lokað aðgangi
að starfsstéttum og fyrirtækjum fyr-
ir þeim sem ekki eru félagsbundnir.
Reynt er að koma í veg fyrir að þeir
sem standa utan við verkalýðsfélög
njóti þess sem þau berjast fyrir og
ná fram fyrir hönd félagsmanna.
Með þessu er reynt að koma í veg
fyrir það sem kalla má laumufar-
þega.
Margvísleg vandamál fylgja hins
vegar þessum einkarétti verkalýðs-
félaga, fyrir utan augljóst brot á
hugmyndum um frelsi einstaklings-
ins og félagafrelsi. Verkalýðsfélögin
hafa freistast til að nýta sér þennan
rétt og beitt honum til að hafa áhrif
á stjórnmál og almenna þróun þjóð-
félagsins. Þá er líklegt að völd
hreyfingarinnar tryggi meðal-
mennsku, þ.e. laun verða ekki í
hlutfalli við verðmætasköpun við-
komandi starfsmanns heldur ein-
hvers konar meðaltal, þar sem allir
sitja við sama borð, dugnaðarfork-
urinn og letinginn. Og þar með er
dregið úr hvatanum til að gera vel í
starfi. Fyrir atvinnurekandann er
þetta ástand um margt ákjósanlegt,
enda kostnaður lægri en ella.
meira!
málamenn að afla
sér upplýsinga
um ákveðin
mál. Hér
koma sér-
hagsmuna-
hópar aftur
til sögunnar,
en þeir hafa
launaða starfs-
menn á sínum
snærum sem
fyrst og fremst
afla upplýsinga,
túlka þær og mat-
reiða fyrir stjórn-
málamenn, fjölmiðla
og almenning. Nokkur
hundruð manns hafa at-
vinnu af þessu hér á landi.
Mútur
Eðli sér-
hagsmuna-
hópa er að
leita leiða
til að múta
stjórnmála-
mönnum og
öðrum sem
áhrif hafa,
beint eða
óbeint. Liklega
taka íslenskir
stjórnmálamenn
ekki við beinum
mútum, (þó liggur
fyrir að mörg fyrir-
tæki styrkja alla
stjórnmálaflokka
fjárhagslega), en það
er ekki vegna þess að
þeir séu heiðarlegri en
starfsbræður þeirra í
öðrum vestrænum ríkj-
um. Ástæða er fyrst og
fremst sú að kostnaðurinn,
ef upp kæmist, er meiri en
ávinningurinn.
Óbeinar mútur eru hins vegar
algengar. Hagsmunahópar geta
styrkt stjómmálamann beint með
peningum eða óbeint með því að
auglýsa og koma á framfæri sjón-
armiðum hans eða berjast fyrir
sömu málefnum og stjórnmála-
maðurinn hefur sett á oddinn, (og
stundum velur stjómmálamaður-
inn málefnin eftir því hvað við-
komandi hagsmunahópur telur að
sé af hinu góða). Stjórnmálamenn
sjá sér hag í því að gerast tals-
menn þröngra hópa, hvort heldur
einstakra byggðarlaga, eða hópa
eins og öryrkja, opinberra starfs-
manna, kvenna, bænda, sjómanna
og jafnvel fyrirtækja.
Eftir því sem það verður dýrara
fyrir stjómmálaflokka að koma
sjónarmiðum sínum á framfæri,
því meiri líkur eru á því að hags-
munahópum takist að múta
stjórnmálamanninum óbeint með
þessum hætti. í þessu sambandi
er einnig vert að leiða hugann að
þvi hve berskjaldaðir stjómmála-
menn eru, þurfi þeir fyrst að
tryggja sæti sitt i prófkjöri.
Við þetta bætist að oft er erfitt
og kostnaðarsamt fyrir stjórn-
Fulltrúar hagsmuna
Hagsmunahópar koma fulltrú-
um sínum á þing og stjóm-
málaflokkar leita oft eftir
frambjóðendum úr röðum
hagsmunasamtaka til að
tryggja stuðning þeirra.
Þannig hafa sjálfstæðis-
menn alltaf talið nauð-
synlegt að foringi úr
verkalýðsstétt sé í
borgarstjórn fyrir
flokkinn og því
hlutverki gegndi
Magnús L.
Sveinsson,
lengi. Að sama
skapi er Guð-
m u n d u r
Hallvarðs-
son þing-
m a ð u r
Sjálf-
stæð-
i s -
flokksins sem leið-
togi sjómanna.
Sömu sögu er að
segja af öðmm stjórn-
málaflokkum, hafi þeir
einhver tök á. Guðmundur J.
Guðmundsson var t.d. fulltrúi
verkalýðsarms Alþýðubandalags-
ins, sem þingmaður Reykvíkinga.
Ögmundur Jónasson, formaður
BSRB, er í svipuðu hiutverki.
Með þessum hætti hafa sérhags-
munir ekki aðeins óbein heldur
bein áhrif á löggjöf og fjárveiting-
arvaldið.
Gegn almannaheill
Það er eðli sérhagsmunahópa
að vinna gegn almannaheill - ekki
vegna þess að
það sé sérstakt
markmið held-
ur er tilgangur-
inn einfaldlega
að tryggja hags-
muni. Þó fæstir
líti á Tann-
læknafélag ís-
lands sem stétt-
arfélag, heldur
sem fagfélag,
sem það er
vissulega, er
það einnig
stéttarfélag i
hefðbundinni
merkingu þess
orðs. Það sem-
ur fyrir hönd
umbjóðenda
sinna við ríkis-
valdið um kaup
og kjör (Trygg-
ingastofnun),
en mestum ár-
angri hefur það náð i að takmarka
aðgang að stéttinni og tekist
þannig að halda launum sínum
uppi og þar með hefur verð við-
skiptavina veriö hærra en ella.
Frami, félag leigubifreiöastjóra,
er dæmi um verkalýðsfélag sem
tekist hefur að fá löggjafann í lið
með sér og takmarkað aðgang að
stéttinni og þar með tryggt hærri
laun en ella.
Einstök fyrirtæki hafa náð góð-
um árangri í að fá vernd frá eðli-
legri samkeppni. Mjólkurstöðvar
eru þar gott dæmi og íslenskir að-
alverktakar hafa makað krókinn
fyrir nokkra einstaklinga í skjóli
lögvarinnar einokunar.
Sjálfstæði löggjafans
Áhrif og völd sérhagsmuna er
hins vegar ekki eina áhyggjuefn-
ið. Vert er að hafa nokkrar
áhyggjur af sjálfstæði löggjafans,
ekki bara vegna þess hve fram-
kvæmdavaldið hefur þanist út og
tekið að sér að marka stefnuna í
lagasetningu, heldur ekki síður
hve þingmenn þurfa að
treysta á þekkingu og ráð
annarra. Færa má
síðustu áratugi.
í bráðskemmti-
legri ævisögu
sinni segir hann
frá því, að þegar
hann tók fyrst
sæti í öldunga-
deildinni árið
1953 hafi hann
fengið til afnota
þrjú lítil her-
bergi og fjóra
starfsmenn.
Þegar hann lét
af þingmennsku
1986 voru starfs-
mennirnir 16
talsins í tíu stór-
um skrifstofu-
herbergum.
Hann bendir á,
að innan við eitt
þúsund manns
hafi verið í þjón-
ustu öldunga-
deildarþing-
manna 1953 en um 7.500 þegar
hann hætti. Árið 1953 unnu alls
um fimm þúsund manns á vegum
Bandaríkjaþings, en 1986 hafði
þeim fjölgað í 37.000. Og í stað
nokkurra tuga nefnda þingsins
séu nefndimar orðnar 250.
Þróunin hér á landi hefur ekki
verið jafnöfgakennd og í Banda-
ríkjunum, en hún hefur ekki ver-
ið til heiila. Nú vinna liðlega 150
manns á Alþingi að meðtöldum
þingmönnum. Beinn kostnaður
við þinghaldið er yfir 900 milljón-
ir króna á ári. Ég bý ekki yfir
upplýsingum um hversu margar
nefndir eru starfandi á vegum
þingsins, en í svari forsætisráð-
herra á liðnu ári, við fyrirspum
um nefndir og ráð, kom fram að
þá höfðu alls verið 665 nefndir
starfandi á vegum ráðuneytanna.
Þar með er ekki öfl sagan sögð,
því ekki em taldar með stjórnir
heilsugæslustöðva eða stjórnir
hlutafélaga sem ríkið á aðild að.
Alls áttu 3.512 sæti í þessum
nefndum.
Og hvað gera nefndir? Þær
semja m.a. lagafrumvörp og em
ríkisstjórn og Alþingi til ráðgjaf-
ar. Og hverjir sitja í nefndum?
Þeir sem eiga hagsmuna að gæta.
Laugardagspistill
Óli Bjöm Kárason
ritstjóri