Morgunblaðið - 22.10.2003, Síða 24

LISTIR
24 MIÐVIKUDAGUR 22. OKTÓBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
#5 HVANNADALSHNJÚKUR
ICELAND REVIEW
ÁSKRIFTARSÍMI 512-7517
askrift@icelandreview.com
HVERS VEGNA ÍSLAND?
40 ÁSTÆ‹UR
Þ
AÐ er ekki oft að hlutirnir koma
hressilega á óvart varðandi stuðn-
ing við íslenzka myndlist, stórum
oftar að menn bíti í skjaldarrend-
urnar vegna þróunar mála. Af
þeim sökum var líkast sem
sprengju væri varpað á dögunum
er sjötíu milljóna styrktarsjóður Guðmundu
Andrésdóttur (1922–2002) var gerður heyrum
kunnugur, en markmið hans er að hvetja unga
og efnilega myndlistarmenn til náms. Er gert
ráð fyrir að hann geti jafnvel staðið undir sex
til sjö milljóna króna úthlutun á ári og er hér
um að ræða langstærsta styrktarframlag ein-
staklings til fremdar íslenzkri myndlist, öðru
fremur menntunargrunni hennar.
Auðvelt að gera því skóna að fæstir hafi gert
sér grein fyrir að Guðmunda léti eftir sig eign-
ir umfram málverk, búslóð og íverustað. Fjarri
lagi að hún bæri annað með sér í klæðaburði
og háttum né að
hægt væri að
marka það af
nokkrum hliðum
lifnaðarhátta
hennar, mein-
læti hér stórum
nærtækara óhófi. Efnahag virtist mun frekar
takmörk sett eins og annarra framsækinna
málara sem þurftu að stunda kennslu auk ann-
ars tilfallandi, sér og sínum til framfæris.
Minnist þess hve langt var frá því að hátt væri
til lofts og vítt til veggja í hennar heima er sýn-
ingarnefnd FÍM átti erindi við hana snemma á
áttunda áratugnum. Lengstum nær engin eða
lítil sala myndverka, en hin síðari ár mun hún
hafa notið þess að hafa fastan og vaxandi hóp
kaupenda í kringum sig. Að eigin sögn jafnvel
farin að halda að sér höndum varðandi sölu
þeirra og takmarka til muna, þetta alveg nýr
og óvæntur flötur á tilverunni, en skýrir naum-
ast hinar háu tölur sem um er að ræða.
G
uðmunda barst þannig ekki á, helzt að
hún færi með veggjum og héldi sig
til hlés, einkasýningar hennar fáar
og engar viðamiklar. Einnig væri of-
sagt að hljóð og dul persóna hennar væri áber-
andi í Handíðaskólanum forðum daga, þar sem
hún var mér samtíða veturinn 1948–49, og kom
lítið ef nokkuð við sögu í félagslífi nemenda.
En hún hóf snemma að blanda geði við fram-
sækna listamenn og gekk til liðs við Sept-
embermenn 1952, og tók þátt í flestum ef ekki
öllum Haustsýningum Félags íslenzkra mynd-
listarmanna meðan þeir réðu þar öllum málum
og seinna Septem, loks sýningum Listmál-
arafélagsins. Ekki gott að segja hvað hefði
orðið úr þessari hæglátu og að því er virtist
hlédrægu listakonu ef hún hefði ekki notið vin-
áttu Þorvalds Skúlasonar, eins mesta áhrifa-
manns í framsæknum listum á landi hér um
sína daga. Sömuleiðis Sverris Sigurðssonar í
Sjóklæðagerðinni, alla tíð velgjörðarmanns
Þorvalds, báðir traustir velunnarar og bak-
hjarlar. Hún mun einmitt hafa verið þeirrar
gerðar að þarfnast slíks stuðnings í þeirri mis-
kunnarlausu orrahríð sem átti sér stað á vett-
vangi íslenzkrar myndlistar fyrir og eftir mið-
bik síðustu aldar og sterk bein þurfti til að þola
og halda velli. Bjó ekki yfir sama styrknum og
frumkraftinum og starfsystir hennar Nína
Tryggvadóttir, búsett og til viðbótar for-
frömuð erlendis og hafði hæfileika til að gera
sér mat úr því.
Guðmunda fékk líka neyðarlega að kenna á
einangruninni á heimaslóðum eins og fleiri fé-
lagar hennar, þannig varð úr nokkurt mál er
hún mæltist til þess að Menntamálaráð, sem
lengstum annaðist öll aðföng til Listasafns Ís-
lands, keypti af henni verk á einkasýningu
hennar. Sú meinta framhleypni mun nefnilega
hafa þótt fáheyrð ósvífni af ungum lítt þekkt-
um abstraktmálara.
Á
nýjum tímum geta ungir listamenn
trauðlega sett sig í spor hins fámenna
hóps sem á þessum árum ruddi fram-
sæknum viðhorfum braut á landi hér.
Hlaut helzt spott, spé og aðkast hins breiða
fjölda og ráðamanna að launum. Íslendingar
höfðu allar götur fram til þess tíma fá og bág-
borin tækifæri til að gerast meðvitaðir um
gang myndlistahræringa, einkum utan land-
steinanna og þar fyrir utan bauð menntakerfið
ekki upp á neina marktæka fræðslu. Handíða-
og myndlistaskólinn hér undanskilinn, sem ár
eftir ár varð að berjast fyrir lífi sínu. Jafnvel
listaverkabækur voru svo fátíðar í hillum
bókabúða að það fór eins og eldur um sinu
meðal listamanna og nemenda myndlist-
ardeildar Handíðaskólans ef nýjar bárust til
landsins. Slíkar fáar til á Bæjarbókasafninu, til
að mynda gerði skrifari sér reglulega ferð til
frænda síns Ásgeirs Júlíussonar auglýs-
ingateiknara í Hafnarfirði til að fletta í slíkum,
en sá var jafnan í viðbragðsstöðu um kaup á
listaverkabókum. Deilurnar sem upp spruttu
eftir stríð voru í þeim mæli hatramar að báðir
aðilar gengu full langt í ofstæki og þráhyggju
og þá ekki við góðu að búast. Engra innlendra
sjóða var mögulegt að leita til varðandi fram-
haldsnám ytra og hér varð hver og einn að
treysta á sjálfan sig og stuðning sinna nán-
ustu. Lánasjóðir sem fjarlæg sólkerfi og litið á
listnám mörgum stigum neðar hug- og raun-
vísindum, réttindi listnema nánast gamanmál.
Miðað við aðrar norrænar þjóðir hafa Ís-
lendingar alla tíð verið afar fátækir af styrkj-
um til myndlistarmanna, þeir fáir og smáir,
jafnvel þykir enn í dag fréttnæmt þegar ung-
um listamanni áskotnast þriðjungur af mán-
aðartekjum kennara eins og skeði á dögunum.
Ytra skipta hvers konar arfleiðslustyrkir ein-
staklinga og hjóna hins vegar hundruðum í
hverju landi fyrir sig og merktu menn það
strax og þeir gerðust nemendur æðri lista-
skóla. Þá eru opinberir styrkir til starfandi
listamanna ekki skornir við nögl miðað við það
sem hér gerist, veittir til fimm, tíu og fimmtán
ára og á vissu aldursskeiði um ævilanga við-
urkenningu að ræða fyrir mikilsvert framlag á
vettvangnum, dæmi til um að viðkomandi hafi
þá ekki náð fertugsaldri.
Þ
etta allt hitti Guðmundu Andrésdóttur
ekki síður en aðra af hennar kynslóð,
trú mín að hún hafi alið með sér vonir
um frekara nám og dvalir erlendis og
að það hafi átt þátt í ákvörðun hennar við sjóð-
stofnunina. Áður en hún settist í kennaradeild
Handíðaskólans haustið 1948, hafði hún verið
einn vetur í skóla hins um þær mundir víð-
fræga og umdeilda núlistamanns Otto Skjöld í
Stokkhólmi, og líkast til haft taugar til að
víkka sjóndeildarhringin til muna. Eðlilegt að í
framhaldinu hafði viðkynningin við þá Sept-
embermenn og dvöl í París mikil áhrif á þróun
listar hennar. Hinn ljóðræni og fágaði módern-
ismi ofarlega á blaði, í upphafsreit með frum-
formin sem leiðistef, einkum þríhyrninginn,
ásamt samræmdum litahryn og blæ-
brigðaríkdómi á grunnfletinum. Seinna kom
hringformið til sögunnar, meiri hreyfing og lá-
réttar línur er bugðuðust um myndflötinn end-
anna á milli.
G
uðmunda þótti lengstum standa í
skugganum af hinum atkvæðameiri
listamönnum September- og seinna
Septem-hópsins, og það á stundum í
þeim mæli að gagnrýnendur af yngri kynslóð
drógu það óþægilega skýrt fram ár eftir ár.
Rétt var að framlag hennar stakk ekki eins í
augu, var hljóðlátara og flekarnir iðulega
minni en bæði um fljótfærni og ósanngirni að
ræða, ef ekki illkvittni. Það var svo ekki fyrr
en yfirlitssýning var haldin í vestri sal Kjar-
valsstaða 1990 að menn tóku hana í fulla sátt.
Skal áréttað hér að hin skilvirka framkvæmd
reyndist eftirminnilegur listasigur, jafnvel hin-
ir yngstu sáu hana nú í nýju ljósi. Frá þeim
degi fór vegur hennar mjög vaxandi, nú borð-
leggjandi að hér var um að ræða einn merk-
asta fulltrúa framsækinna viðhorfa á landinu.
Þó til umhusunar að á þeim rúma áratug sem
Guðmunda átti eftir ólifaðan var henni að ég
bezt veit ekki sýndur neinn tiltakanlegur sómi
af hinu opinbera og hún með öllu óþekkt utan
landsteinanna.
Minningarsjóður Guðmundu Andrésdóttur
er til marks um að listakonan var af mun
stærri gerð og ríkari manngildum búin en
fyrrum andskotar hennar. Um leið skýr skila-
boð til hinna yngstu um þann hug sem hinir
eldri bera um velferð og framþróun íslenzkrar
listar og nú skiptir öllu að styrkirnir rati í rétt-
ar hendur, verði ekki sérvizku og annarlegri
markaðssetningu að bráð. Sjóðurinn útrétt og
funheit hönd til yngri kynslóða.
Manngöfgi
Guðmunda Andrésdóttir hjá einu verka sinna á árum áður.
SJÓNSPEGILL
Bragi Ásgeirsson
bragi@internet.is
BÓKAFORLAGIÐ Bjartur heldur
útgáfuhátíð á Súfistanum kl. 20.30 í
kvöld. Tilefnið er útkoma skáldsög-
unnar Landslag er aldrei asnalegt
eftir Bergsvein Birgisson. Höfund-
urinn les úr verkinu, auk þess sem
Súkkat flytur nokkur lög. Landslag
er aldrei asnalegt lýsir lífi nokkurra
trillukarla í deyjandi sjávarbyggð á
Íslandi og tilraunum þeirra til að
finna þorskinn, ástina og guð.
Útgáfuhátíð
á Súfistanum
HAFI einhver niðurstaða fengist í
bókmenntaumræðum kanadískra og
íslenskra rithöfunda í Iðnó á dög-
unum, þar sem
umræðuefnið var
áhrif landslags og
loftslags á bók-
menntir, var hún
helst sú, að raun-
verulegt landslag
væri óvinur sem
þyrfti að sigrast á
til þess að ímynd-
að landslag fengi
að blómstra.
Það var kanadíska leikskáldið
Wajdi Mouawad sem hélt þessari
kenningu fram og aðrir þátttakend-
ur í umræðunum annaðhvort tóku
undir hana eða andmæltu henni
ekki. Auk Mouawads sátu á rökstól-
um í Iðnó kanadísku rithöfundarnir
Wayne Johnson og Jane Urquhart,
og Íslendingarnir Rúnar Helgi
Vignisson, Sjón og Steinunn Sigurð-
ardóttir. Stjórnendur umræðnanna
voru kanadíski heimspekingurinn
og rithöfundurinn John Ralston
Saul og Sigurður A. Magnússon.
Mouawad fæddist í Líbanon en
fluttist þaðan með foreldrum sínum
er hann var á barnsaldri, bjó lengi í
París en fjölskyldan fluttist síðan til
Montréal. Hann sagði að í Montréal
hefði hann farið að skrifa um Líb-
anon eins og það hafi verið í minn-
ingunni, en þegar hann hafi svo
loksins komist þangað hafi hann átt-
að sig á því, að landslagið var ekkert
líkt því sem hann þóttist muna eftir.
En í minningunni hafi það verið
mun fegurra en það hafi í rauninni
verið.
„Ég komst því að þeirri niður-
stöðu, að landslag í bókmenntum
eigi alltaf að vera ímyndað landslag
og hef reynt að lýsa kanadísku
landslagi öðru vísi en það í rauninni
er. Í bókmenntum er því landslagið
óvinur sem þarf að sigrast á til að
maður geti leyft ímyndaða landslag-
inu að blómstra,“ sagði Mouawad.
Urquhart tók óbeint undir þetta
er hún útskýrði hvernig kanadískir
rithöfundar virtust svo oft vera á
tveimur stöðum. „Annars vegar á
þeim stað þar sem við búum og hins
vegar á þeim stað sem við eigum
rætur að rekja til. Og við búum til
fegraða mynd af síðarnefnda staðn-
um.“
Í hennar eigin tilviki væri sá stað-
ur Írland og ef til vill mætti segja að
fólk sem ætti rætur að rekja þangað
væri hvað verst í þessum efnum.
„Það talar um Eyjuna grænu en
virðist hafa gleymt því að fólk
hraktist þaðan vegna hungursneyð-
ar. Frændur mínir verða þrungnir
tilfinningu þegar þeir heyra írsk
sönglög, en þeir hafa aldrei komið
til Írlands.“
Sigurður vakti máls á þeim miklu
áhrifum sem landslag og umhverfi
hefði á tungumálið og Urquhart tók
í sama streng og sagði þessa sjá
mikinn stað á Írlandi. Moawadi
sagði að þótt hann skrifi nú á
frönsku sé hann í raun oft að leita í
arabíska málhefð. Sjón kvaðst telja
að næsta stóra skrefið í íslenskum
bókmenntum yrði þegar innflytj-
endur hér á landi færu að skrifa ís-
lenskar bókmenntir.
Landslagið er óvinurinn
Á meðan kanadískir og íslenskir rithöfundar sátu á sviðinu í Iðnó
og ræddu áhrif landslags og loftslags á bókmenntir var
Kristján G. Arngrímsson á næstaftasta bekk og hlýddi á.
Mouawadi
Tískuvöruverslun Laugavegi 25
Norræn fræði
og franskar
bókmenntir
FRANÇOIS-Xavier Dillmann, pró-
fessor við Sorbonne-háskóla, heldur
fyrirlesturinn Endurfundir franskra
bókmenntamanna við fornnorræn
fræði hjá Alliance française á
Tryggvagötu 8 kl. 20 í kvöld. Fyr-
irlesturinn er fluttur á frönsku.
Dillmann hefur þýtt Snorra-Eddu
og Heimskringlu á frönsku. Hann
stjórnar einnig útgáfu tímarits um
norræn fræði. Hann mun taka fyrir
helstu þætti sem varða endurfundi
franskra bókmenntamanna við forn-
norræn fræði og staldra við fyrstu
þýðingar Snorra-Eddu sem og Ís-
landsleiðangur Pauls Gaimard 1836.
♦ ♦ ♦