Tíminn - 25.11.1973, Blaðsíða 21

Tíminn - 25.11.1973, Blaðsíða 21
Suniiudagur 25. nóvember 1!)73 TÍMINN 21 t&naftiy*Ti4>m tttrrAretimr ing hefur einnig blómstrað hér á 13. öldinni, samanber þau brot, sem hafa varðveitzt frá þeim tima, en þau sýnast vera bæði úr stórum og velgerðum skinnbók- um. — En hvert er okkar elzta handrit, Björgvin, og hvenær er það skrifað? — Það er Reykjaholtsmáldagi, frá þvi um 1170. 1 þvi handriti, og fleiri er að finna mjög skýr ein- kenni karolingsku skriftarinnar, sem var útbreidd um alla Evrópu upp úr 800 e.Kr. eða eftir valda- töku Karls mikla. Það er skrift, sem Karl mikli fær munkinn Al- quin af York til að móta, en er að formi til sótt til gömlu, itölsku let- urgerðanna. — Hvað álitur þú, að þetta lika svipmót skriftarinnar á elztu is- lenzku handritunum og karol- ingsku skriftarinnar gefi til kynna? — Það gefur óneitanlega til kynna, að við höfum átt bein menningarleg tengsl við megin- land Evrópu á þessum tima: við Frakkland, Þýzkaland og jafnvel ttaliu. Og auðvitað lika við engil- saxneskar þjóðir. Didrik Arup Seip, sem skrifar um forna is- lenzka og norska skrift i Nordisk Kultur, (XXVIII:B), heldur þvi aftur á móti fram i skrifum sin- um, að við höfum fengið skriftar- kunnáttuna frá Norðmönnum. Ég tel þetta mjög hæpið, og styðst þá við það, sem ég sagði hér áðan. Einnig má benda á, að Hróðólfur biskup, sá er stofnaði skólann i Bæ i Borgarfirði upp úr 1030, var ættaður sunnan úr Rúðuborg i Normandi. Gissur tsleifsson stofnar skólann i Skálholti. Og Sæmundur fróði, sem hlaut menntun sina i Svártaskóla (Sor- bonne) i Paris, stofnar skóla sinn i Odda. Það má ætla eða telja svo til vist, að skrift hafi verið kennslugrein við öll menntasetrin á tslandi. Likurnar á beinum tengslum tslendinga við menn- ingu meginlands Evrópu styrkj- ast enn við þá staðreynd, að Norðurlanda handritin frá tólftu og þrettándu öld hafa sterk gotn- esk einkenni i smástafaletri. — Nú er talið, að hér hafi á undan okkar „viðurkenndu land- námsmönnum" búið irskir-munk- ar. Hvað viltu segja um irsk áhrif á islenzka skrift? — Það letur, sem notað er af is- lenzkum tréskurðarmönnum á 17. og 18. öld, virðist vera óvéfengj- anlegt afkvæmi upphafsstafa irskrar skriftar frá áttundu öld, og er þá ekki miðað við höfðaletr- ið. Svo ég viki aftur að tengslum við meginland Evrópu, þá ná þau jafnvel til ttaliu. Stóru stafirnir i handritunum okkar eru af þeirri stafagerð, sem hvað mest er not- uð með gotneska letrinu. Hún er nefnd gamalgotneskt letur og er ættuð alla leið sunnan úr Lang- barðalandi (Lombardy) á ttaliu. Likindi er að finna milli irskrar hálfunizalskriftar (frá 6.-8. öld), leturs Karls mikla og italskrar skriftar. Sömu einkenni i formi stafa er að finna i elztu handritum okkar. Þetta gefur óneitanlega til kynna, að beinir straumar hafi legið milli okkar og þeirra, er iðk- i samtölum okkar minntist Björgvin Sig. Haraldsson á pólitisk lista- verk og notkun skriftar í — Hér er Björgvin að verki I vinnustofu sinni. Við list sina notar hann hvers konar tæki, m.a. fjaörir, sem hann telur henta mæta vel I mörgum tilfellum. þeirrí. Sjálfur fór hann inn á þessa bráut fyrir einum tveim árum og notar skriftina allmikið í myndun sinum. Hann hefur ágætis vinnustofu í Stóragerði 10 hér i borg. Við litum þar inn einn daginn og spjölluðum lítil- lega við hann um þetta sérstaka, og lítt kunna atriði/ a.m.k. hér á landi. Þær myndir, sem hér fylgja með, eru sýnishorn af vinnubrögðum Björgvins að þessu leyti. — Hvernig myndum vinnurðu að núna, og hvert er myndefnið einkum, Björgvin? — Ég mála mest með tússi. Myndir minar eru pólitískar. i þeim reyni ég að taka einangrunina og innilokunina í þjóðfélagi nútimans til meöferðar. Mér virðist ástandið þannig, að einstakl- ingurinn sé ætið einn á ferð. Við Ijúkum jú öll sömu ferðinni, en förum mismunandi leiðir. Við stingum mönnum í fangelsi fyrír hittog þetta, en það er engin lausn. Ef við tökum sem dæmi fertugan mann, sem hlýtur langan fangelsisdóm, t.d. 10-15 ár, lifi hans er í raun lokið. Hann er eins vel kominn undir grænni torfu og gráum steini. Tökum skólana: þeir eru e.t.v. geymslustof nun vett- vangur einangrunar, — þar sem nemendur eru aðskyldir frá atvinnulífi þjóðarinnar. — En svo við víkjum að texta i myndum. Telurðu gildi hans þar rnikið? — Að mínum dómi getur pólitísk mynd varla staðizt án texta. Hann þarf ekki að vera sérstakt orð, setning eða setningar, en getur jafnvel verið symbol, svo sem fyrir það, sem þrengt er inn á hvern og einn, t.d. af fjölmiðlum. Þeir þrengja inn á einstákling- ana ákveðnum skoðunum. Ég tel texta auka áhrifa- mátt myndar: hinn mynd- ræni þáttur gengur nær áhorfandanum með hjálp textáns. — Veiztu til þess, að textanotkun í myndum sé í uppgangi meðal lista- manna nú á dögum, og hver hefur þá útkoman orðið? — Já, það mun verða æ meira um það, aðallega er- lendis. Það er oft með þá, sem gera pólitiskar myndir, að þeir skjóta yfir markið , — eða þá að boð- skapur þeirra nær ekki til f jöldans. Og margir þeirra eru bundir ákveðnum flokkslínum. Pólitísk viðhorf þeirra svo einhæf , nokkurs konar hreppa- pólitík. Við liggur, að sjónhringur þeirra minni á einygðan nashyrning. —Step uðu sams konar leturgerð á tr- landi og sunnar i álfunni á 12. og 13. öld. Leturgerð á Norðurlönd- um var ekki sambærileg á þess- um tima, og raunár má segja, að litið hafi verið skrifað þar, miðað við það sem gerðist á tslandi. Frá gotneskum stíl til snarhandar — Hvað viltu segja okkur, i mjóg stuttu máli,. um þróun skriftar á tslandi á liðnum öldurn, Björgvin? — Okkar skrift verður náttúr- lega fyrir breytingum eins og aðrar greinar, þ.e.a.s. gotneski stillinn ryður sér til rúms hér. Upp úr aídamótunum 1300 fer að gæta hér mjög rikra einkenna gotneskrar skriftar þó meö mjög þjóðlegum einkennum. Okkar gotneska skrift hefur sérstök þjóðareinkenni, og er t.d. talsvert frábrugðin gotneskri skrift á hin- um Norðurlöndunum á sama tima. Nii, við höfðum bæði bók- letrið, sem notað var til bók- skrifta, og við höfðum einnig letr- ið, sem Guðbrandur Jónsson nefnir léttiskrift, þ.e.a.s. hand- skrift, hallandi eða „kúrsiv" skrift, en slik skrift hefur ætið fylgt i kjörfar bókaleturs. Hin svo nefnda latinuskrift, þ.e. hin Karolingska skrift, sem var rikj andi hér fyrst i stað, tekur að breytast á 11. öld með tilkomu gotneska letursins á N-Frakk- landi. Um aldamótin 1300 er gotn- eska leturgerðin orðin rikjandi. Fyrrnefnd gotnesk léttiskrift kemur ekki að ráði fram hér á landi fyrr en upp úr 1400, og þá einkum i bréfum heldri manna. Á siðari hluta 16. aldar fer pappir- inn smám saman að þoka bókfell- inu til hliðar, og þá fer gotneska léttiskriftin fyrir alvöru að ryðja sér til rúms, enda var þörfin fyrir handskrifaðar bækur þá farin að minnka, vegna tilkomu prentlist- arinnar. Siðasta afbrigði léttiskriftar- innar, er hér var notuð, var svo- nefnd fljótaskrift, þýzk að upp- runa, en hún var notuð alveg fram til siðustu aldamóta. Ein- kenni hennar voru þau, að stafa- gerðin var brotin, stafirnir skrif- aðir samfellt og tengdir hver öðr- um, og skriftin öll með jöfnum og nokkuð miklum halla til hægri. Segja má, að hún hafi farið að breytast strax um 1850—1870. Þá verðum við fyrir áhrifum frá enskri skrift, og tekin er fljótlega upp önnur rithönd, er ncfnd var shariiönd. Sú skrift liktist mjög gamalli, latneskri léttiskrift. Snarhöndin hcfur eiginlega stað- izt alveg fram á siðustu ár. Framarlega í skritfarþróuninni — Hvaða breyting hefur þá helzt orðið á henni upp á siðkast- ið? — Það er bara breyting, sem ekki hefur beint orðið i skólunum, heldur á mcðal fólksins. Snar- höndin — eða skrift lik henni —¦ er enn kennd i skólum. — Hvað með skriftarþróun i nálægum löndum á þessum tveim siðustu öldum? Hvernig var með umskiptin milli fljótaskriftar og snarhandar þar? — Við getum sagt, að Islend- ingar, cins og ég áður sagði, hafi almcnnt farið að tuka upp snar- hönd upp úr 1880 (t.d. cru til tvö skriflarsýnishorn i almanaki Þjóðvinnfclagsins lra 1877, annað mcð fljólaskrift og hitl með snar- hönd). Við eruril þarna i rauninni nokkuð framnrlcga i þróuninni. A þcssum tima cr fljólaskriftin cnn notuð i Þý/.kalandi, og mjög rikj- andi á hinum Norðurlöndunum. Til da'mis notuðu Norðmenn fljólaskriftinn nokkuð fram á þcssa tild. Um 1020 gckk fram hópur manna i Norcgi, scm vildi, að horlið yrði fná lljótaskriftinni, þcssari siðustu gcrð gotncska lcl- ursins. Kn þá risu aðrir upp og báru lyrir sig þjóðlcga hclð. Þeir voru farnir að lita ;i fljótaskrilt- ina sem sina uppfinningu. — Af hvaða toga cr snarhöndin spunnin? Ilún cr raunverulega ensk skrift. Ilenni svipar eiginlega lil koparstungunnar, scm svo var kólluð. Hvað cr það, scm einkum veldur þvi, að við tökum upp snarhönd á sinum lima? Þar mun helzt liggja að baki, að snarhöndin cr læsilcgri og ein- laldari skrift cn fljótaskriftin, og lcll um leið alvcg eins vel að skriflærum þess tima og fljóta- skriltin, þ.e.a.s. fjaðrapcnnan- um. Al hvcrju vorum við svona fljótir á okkur? Við crum bara nhrifagjarnari en nágrannaþjóðir okkar og linnum meira fyrir nýj- ungunum. Gutenbert en ekki „Guiseppe " Við Bjórgvin spjölluðum cinnig um þróun prentlistarinnar hcr á Kramhald á bls. 23 — Björgvin Sig. Haraldsson ineft nemendum sfnum I auglýsingadeildinni.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.