Tíminn - 29.06.1975, Side 21

Tíminn - 29.06.1975, Side 21
20 TÍMINN Sunnudagur 29. júni 1975. Sunnudagur 29. júni 1975. TÍMINN H\ að ^era þau í tómstundununi ? Greinaflokkur H\ að gera þau í tómstundunum i Greinaflokkur Hvað ffera bau í tómstundunnm ? Greinaflokki íT, ..A h*i i i t / \ i'ii i t n n I I II I l >v\ Hér sitja þau hjónin, dr. Broddi Jóhannesson og Friðrika Gestsdóttir I stofunni sinni. Húsgögnin hefur húsbóndinn sjáifur smiðað, og reyndar er húsið sjálft einnig að mestu leyti hans verk. Tlmamynd Gunnar. kannski skýra svolltið trésmiðs- reynslu mina? Mér hefur oft sýnzt, að virðing manna fyrir likama sinum sé alltof litil, og skilningurinn á hon- um einhæfur og takmarkaður. — Tómstundastörfin fá fyllingu af þeim sökum, að þar nýt ég og neyti skynfæra minna með öðrum hætti en i skyldustörfunum, að sumu leyti miklu fullkomnari hætti. Og eigi aðeins skynfær- anna, heldur engu siður annarra hluta, sem náttúran hefur gefið okkur, eins og til dæmis likam- legrar orku og þeirrar aðkenning- ar að reyna til hvers maður dugir. Trésmiðin getur gert okkur ofurlitið hógværari........ Trésmiðar eru starf, sem reynir mjög á mann. Ef við ber- um saman múrverk og trésmiði, þá er múrverkið karlmannlegt starf, en þvi fylgir tiltölulega litið andlegt álag. Trésmiðin krefst sifelldrar athygli, og hún leiðir glögglega i ljós hversu mikil nauðsyn er á þvi, að þekkja vendilega það efni, sem fengizt er við hverju sinni. Ef slakað er á aðgát, þó ekki sé nema andartak, þá leiðir þráfaldlega af þvi mis- tök, sem erfitt er að bæta. Ef við hugsum okkur, að við höfum óunninn viðarbút milli handa, þá verður þessi viðarbút- ur merkileg ögrun, og má ræða um það á marga vegu. — Ég ætla ekki að tala um, hvaða myndir muni leynast i bútnum, en allar likur eru á hinu,að i honum muni búaundursamlegur ilmur. Það er þvi mjög sennilegt, að góður trésmiður vinni mikið með nösun- um, hvort sem hann gerir sér grein fyrir þvi eða ekki. Hann nýtur ilmsins úr viðnum, og það getur örvað hann ýmislega, bæði 'vitandi og óvitandi. Ég hef meira að segja trú á, að hann geti kynnzt ætt viðarins af ilminum einum sarföin. — Smiðurinn nýtur líka snertingarinnar og hann er ekki jafngóður smiður, ef snerti- skyn hans hefur skerzt með ein- hverjum hætti. Af þessu hef ég persónulega reynslu. Mér varð það einhverju sinni á að lemja á annan þumalfingur minn, þegar ég var að flýta mér til skóla- setningar, og síðan hef ég ekki haft fullt næmi I þeim fingri. Ég er ekki jafnnæmur og áður að meta fjalir minar, ef ég strýk þær með honum. Trésmfðin sannfærir mann lika ákaflega vel um það, hversu mik- ils virði reynslan er, og hve var- lega veröur að trúa skynsemi og ályktunargáfu einni saman. Ég ætti kannski að skýra þetta með dæmi úr allt annarri átt. Ég hef þráfaldlega reynt það, að reynsla sauðkindar er i sumum tilvikum meira virði en ályktunargáfa miðlungs sálfræðings. Við getum hugsað okkur fjallshlið eða gil, sem við ætlum að fara um, og þykjumst af okkar ályktunargáfu sjá hina greiðustu og skjótustu leið, og sneiðum hjá fjárgötunni. En eftirá reynum við — undan- tekningarlaust, að ég hygg, — að fjárgatan, sem lögð var af reynslu suðkindarinnar, var betri en leiðin sem við völdum af ályktunargáfu einni saman. A sama hátt getur trésmiðin gert okkur ofurlitið hógværari en við áður vorum. Ef við tökum viðinn og augað, kemur kannskihvað skýrast i ljós það mikla lif, og sú mikla auðgi forms og áferðar sem I viðnum býr. Og svo er það hljómurinn. Sérhver fjöl hefur sinn sérstaka karakter, að þvi er varðar óm og undirtekt, — hvernig hún tekur undir við hamar, sög og hefil. Risti torf, stakk klömburur — Eru ekki einhverjar fleiri tegundir handverks en smiðar, sem þú hefur lagt hönd að? — Jú, ég get lika minnzt á torf- verk, og notað það sem dæmi um reynslu mina af tökum okkar á þvi að setja okkur i annarra spor. Ég er, eins og eðlilegt er um Skagfirðing, alinn upp i torfbæj- um að verulegu leyti. Þegar ég var orðinn nokkurn veginn full- tiða maður, vildi ég kynnast þvi af eigin raun, hvað það var sem þeir menn reyndu, sem komu upp slikum húsum. Ég tók mig þvi til, og kom mér upp dálitlum kofa norður á Silfrastöðum. Ég risti torfið, stakk klömbrurnar og þóttist fara eins að og frændur minir og forfeður hefðu gert. Ég fann að sjálfsögðu fyrir átakinu I handleggsvöðvum og baki, þegar ég risti torfið og reif það úr flagi og ég fann viðnámið i mýrinni, þegar ég stakk klömbrurnar. Ég trúði þvi, að ég væri að vinna sama verkog njóta sömu reynslu og fyrri tiðar menn. Svo gerðist það einhverju sinni siðari hluta dags, að ég hafði verið að stinga klömbrur, og var búinn að losa rúmlega hundrað. Þá kemur til min Jóhannes frændi minn, bóndi á Silfrastöðum, litur á verkið og lætur vel yfir þvi. Ég var töluvert upp með mér. Hann skrafar við mig góða stund, kveður siðan og heldur heim á leið, en þegar hann hefur gengið nokkur skref, snýr hann við og kallar til min: „Nafni var nú vanur að losa þær fjórtán hundruð yfir daginn.” Það var vlst freklega tiföld afköst min. Þetta varð mér nokkur viövörun og bending um harla mikilvæga Broddi Jóhannesson. ég staddur uppi á fjalli i þoku, þannig að ég óð þokuna i hné og sá á henni minn eigin skugga. Hann var lýsandi og i regnbogalitum. Þetta veit ég að eðlisfræðingarnir kunna að skýra. Ég kann það ekki, sem betur fer. Sýnin var einstæð og eftirminnileg. Hljóð vinda, ilmur jarðar Þá má og minnast á alla þá dæmalausu hrynjandi, sem aug- anu gefst kostur á að sjá i fjöllum, til dæmis I éljagangi, þar sem vindar leikast á fyrir fjallsrana, eða i bröttum fjallahliðum. Sömuleiðis sá leikur, sem vindar þreyta, i sinustráum eða laufi að haustlagi. Þannig væri hægt að ganga á skynfærin hvert af öðru. Það mætti til dæmis taka eyrað. Ég tel mig vera vangefinn til eyrans, ef svo mætti segja, — forsjónin af- skipti mig músikgáfunni, — en engu að siður nýt ég eyra mins á margan hátt, og þá kemur mér fyrst I hug sú auðgi, sem gefst meðal annars á gönguferðum, hvort heldur það eru hljóð vinda, sjávar, laufs eða fugla, og þá ekki slöur hrynjandinn, sem við blasir, þegar horft er eða hlustað eftir vængjum, sem berast brott — og ekki hæfir að gleyma nösum sin- um á göngunni. Og ekki sæmir að gleyma þeirri aðkenningu frelsis Timamynd Gunnar. sem fjöllin veita, ekki sizt sjálf öræfin. Af þvi að svo margir búa i Reykjavik og þéttbýlinu við Faxaflóa, er kannski vert að minna þá á það, að i grennd höfuðborgarinnar eru einhverjar undursamlegustu gönguleiðir, sem dauðlegur maður getur kosið sér. — Þú lýstir þvi yfir hér að framan, dr. Broddi, að þú hafir eiginlega engar tómstundir átt siðast liðin tuttugu ár eða svo. Það er þá kannski út i hött að spyrja, hvort þær stundir komi ekki enn ,þrátt fyrir allt, að þú gripir til hamars eða hefils? — Jú, ég neita þvi ekki. Þegar ég var strákur, var ég bæði latur og ágjarn. Ég hugsa til þeirra tima með söknuði. Menn eru oft óbilgjarnir, þegar þeir tala illa um letina, en ég trúi að hún sé mjög oft merki um góða heilsu. Agirndin skyldi og njóta sann- mælis. Nú er svo komið, að ég ágirnist helzt engan hlut, ekki einu sinni bækur, — nema sé hann gljáandi, og það á ég sameiginlegt með hröfnunum. Helzt þarf þetta að vera úr málmi, til dæmis smiða- tól. Ég á dálitið af þeim og hef að sjálfsögðu gaman af að gripa i þau, þegar færi gefst, og ekki að- eins að ég hafi gaman af þvi, heldur tel ég mig lika hafa gott gagn af þvi. — VS. MÖRGUM HEFUR þótt kennsla erilsamt starf og þreyt- andi. Þvi mætti ætla, að maður sem áratugum saman hefur stundað kennslu og skólastjórn hefði meiri þörf fyrir hvfld og til- breytingu en þeir, sem áhyggju- minni verk vinna. Þó er höfundur þessara lina engan veginn viss um, að viðmælandi okkar i dag, dr. Broddi Jóhannesson rektor, hafi stundað tómstundavinnu sina vegna þreytu eða leiða á aðal- starfi sinu. Miklu er liklegra að þar hafi komið til innri þörf hans sjálfs. En um þetta verður ekki fleira rætt að þessu sinni, ef til vill skýrist það, þegar á liður samtal- ið. Að endurlifa reynslu annarra manna — Þá langar mig að spyrja þig fyrst, dr. Broddi: Hvenær minnist þú þess fyrst að hafa leitað á vit hjáverká til þess að lyfta þér upp frá skyldustörfum? — Ég er ekki viss um að ég geti svarað þessu. Fljótt á litið virðist mér að það muni vera liðnir tveir áratugir eða svo frá þvi ég hef átt nokkrar tómstundir, og i annan stað má vera, að mörkin milli tómstunda og skyldustarfa hafi alltaf verið dálitið óljós hjá mér. Ef ég lit á það, sem ég myndi eínna fyrst flokka undir tóm- stundaiðju, eða tómstund, eins og góður maður mun hafa lagt til að kalla slik viðfangsefni, þá virðist mér að það snerti langmest likamleg viðbrögð, jafnvel likamsstrit af einhverju tagi, og þá þráfaldlega með einhverjum hætti tengt — jafnvel nátengt — áráttu minni að setja mig i ann- arra spor, leitast við að endurlifa lif annarra manna, og þá sérstak- lega lif minnar eigin þjóðar I dag- legum störfum, þannig að ég gæti komizt eitthvað nálægt þvi að verða þar beinn þátttakandi. — Hvað er það helzt i þessum hlutum, sem þú hefur reynt að nálgast? — Sumt af þvi hefur verið nátengt handverki, sumt hrossum og sumt einfaliega islenzkri náttúru. — Ertu smiður? — Ég trúi þvi, að ég sé að eðlis- fari lagtækur og hefði átt að verða járnsmiður, en verð að játa, að ég hef aldrei haft tækifæri til þess að stunda járnsmiði, en hef fengizt nokkuð við trésmiði. Mætti ég i stofu Brodda Jóhannessonar og konu hans er húsgagn eitt, sem heldur mun sjaldséð i reykviskum stásstofum. Það er trésmiðavél mikil, raf- knúin. Hér hefur doktorinn tekið sér sæti f hægindastóinum sinum við hiið véiarinnar góðu. Timamynd Gunnar. Innan veggja i húsi Brodda Jóhannessonar og konu hans er hefilbekk- ur, — hið mesta þarfaþing hverjum smið. Tfmamynd Gunnar. TRÉSMlÐAR OG TORFRISTA staðreynd: Hversu fráleitt sem það er i reynd, getur maður trú- aö, að hann sé að vinna sama verk og njóta sömu reynslu og annar hafði notið með gerólika reynslu aðbaki. Þetta vænti ég að megi vera nokkuð almennt dæmi um vandkvæðin á þvi að endur- reyna annarra lif á fjarlægum stað og tima, að ég ekki tali um, ef slikt er reynt i stofuhita á mjúku gólfteppi. Hið jafna hlutskipti manns og hests — Kannski við minnumst næst á hrossin? — Það leiðir af likum, að á barns- og unglingsaldri átti ég mikil samskipti við hross, og með ýmsu móti. Ég var að sjálfsögðu mikið á hestbaki, hvort heldur var i sendiferðum, smala- mennskueða einfaldlega til gam- ans. Ég held, að ég hafi alltaf ver- ið heldur klaufskur og frekar lítill hestamaður, en það breytir engu um það, að ég hef haft marg- háttaðan áhuga á hrossum, sem ég þvi miður hef ekki getað rækt eins og ég hefði kosið, en sá áhugi hefur fyrst og fremst tengzt þjóð- lifinu og þjóðarsögunni. Ég held, að ég hafi snemma gert mér ljóst, hversu nátengdur hesturinn var allri sögu þessarar þjóðar, hvort heldur var menningarsaga eða saga hins daglega strits, svo ég haldi mig við þá hæpnu greiningu, sem menn gera stundum á þátt- um sögunnar, og sérstaklega reyndi ég I daglegum verkum hið jafna hlutskipti manns og hests i þrældómi og miskunnarlausum kröfum, ef fólk átti rétt og slétt að halda lifi. Maður og hestur unnu ekki saman myrkranna á milli, þeir unnu frá þvi I myrkri og fram í myrkur, ef þörf krafði. Eftirminnilegastur held ég að mér sé heimflutningur á heyi og aðrir aðdrættir. Það hagaði svo til, þar sem ég var drengur, að út- heyi var safnað saman fram und- ir haust og svo bundið heim af engjum i þrjá, fjóra daga, — jafn- vel viku I einni lotu. Engjavegur var erfiður, hrossin óðu mýrarn- ar, ég sá hvernig seigur mýrar- syörðurinn lét undan hófum þeirra og þunga, og það fór ekki hjá þvi ég fyndi ósjálfrátt fyrir striti skepnunnar. Þetta var strit af þvi tagi, sem jafnvel vanþroska barn skildi til fullrar hlitar. Auk þess var ég alinn upp meö ágætum hestamönnum, körl um og konum, og þar voru einnig góðhestar, þannig að ég kynntist hrossunum frá báðum hliðum. Einkanlega hefur mér orðið ljóst, hversu mikill var hlutur hestsins að þvi að hér væri ein þjóð I landi. Ef til vill er hann höfuðforsenda þess, að svo mátti verða. Þegar ég tala um eina þjóð, á ég m.a. við, að hér mæla allir á sömu tungu, hér eru ekki mállýzkur af liku tagi og tiðkast meðal frændþjóða okkar. Ekki vil ég skiljast við hrossin án þess að minnast aðeins á Héraðsvötnin og þá reynslu sem fæst við að kynnast straumvötn- um á hestbaki. Héraðsvötnin eru með mannskæðustu fallvötnum þessa lands og bændur, sem bjuggu i námunda við þau, þurftu A lóðinni að Sporðagrunni 15 er steinn einn míkill, ekki óliklegur til þess að geta veriO bústaOur huldufólks. Og hér sjútim viO hvar húsbóndinn I SporOagrunni 15 styöur hönd á dranginn. Tlmamynd Gunnar. fyrr á tið að eiga við þau dagleg viðskipti, og oftast á hestbaki. Fátt er stórhrikalegra en að sundriða slikt straumvatn, bakka á milli — og þarf ekki sundreið til — en það á ekki saman nema nafnið að riða straumvatn, það fer allt eftir gerð þess. Sums stað- ar eru Vötnin með háum bökkum og lygnum kvislum, og þá ef til vill sandbleytu. Annars staðar eru eyrar að þeim og meiri straumþungi, — þótt viðvaning- um þyki ef til vill straumurinn óárennilegur, er hann miklu geð- þekkari viðfangs en sandbleytan og holbakkarnir. Frelsistilfinning knapans En-vil ég nefna eitt til viðbótar: Sú frelsistilfinning, sem knapinn á hestbaki gat notið, sérstaklega áður en girðingar komu til sög- unnar með likum hætti og nú er, — sú frelsistilfinning var einstæð lifsreynsla og mjög dýrmæt. — Alhæfingar eru jafnan hæpnar, en þó hygg ég, að hver sá sem hefur aldrei kennt þessarar frelsistil- finningar, viti ekki, hvað frum- stætt frelsi er. — Nú hefur þú skrifað mikla bók um hesta. Var hún ekki öll unnin I tómstundum? — Jú, að visu var það, að lik- lega er samning þeirrar bók- ar það siðasta, sem ég hef leyft mér i hreinum munaði. — Til hvers skrifaðir þú svona stóra og mikla bók um þennan al- kunna förunaut okkar? — Þvi er fyrst til að svara, að mér finnst ákaflega óskemmti- legt, hvort heldur að lesa það sem ég hef skrifað eða að ræða um það. Ég sneiði hjá þvi, eftir að ég hef komið þvl frá mér. í annan stað getur stundum verið erfitt að vera hreinskilinn, af þeim sökum að harla torvelt er að koma orð- um að þvi sem maður vildi sagt hafa. Um þessa bók mina, Faxa, er það að segja, að hún er skrifuð á styrjaldarárunum. Ytra tilefni hennar var foli, sem seldur var frá Silfrastöðum austur að Möðrudal á Efra-Fjalli. Hestur- inn strauk og skilaði sér langleið- ina heim aftur, og ég hafði beinan sálfræðilegan áhuga á þvi, hvernig skepnan hefði farið að þvi að rata, en sjálfur hafði ég þá nýlokið námi i sálarfræði. Ratvisi er ákaflega flókið viðfangsefni sem ég hef að visu varið nokkrum tlma til þess að athuga, án þess þó að ég hafi gert þvi nokkur skil, að gagni. En þetta var aðeins hið ytra tilefni. Folinn varð mér ef svo mætti segja, tákn um tslending- inn, sem vildi lifa i landi sinu. Þegar menn lesa bókina, þá væri kannski ekki alveg út I bláinn að strika út orðið „hross”, hvar sem þaö stendur, og setja íslendingur I staðinn. — En Faxi er ekki þin eina bók. Þú hefur lika skrifað bók, sem heitir Frá mönnum og skepnum. Hún mun lika vera skrifuð i tóm- stundum? — Já, það má liklega segja það, en ég var fljótur að rubba henni af. Ég tók þar fyrir nokkur málefni, sem mér sýndust um- hugsunarverð. Bókin er rituð i lok styrjaldarinnar og ég taldi mig vera að minna á ýmis efni, sem mér virtist ekki vera gefinn sá gaumur, sem skyldi. Hitt veit ég ekki, hvort nokkur hefur áttað sig á þvi hvað ég var að fara. Þörfin fyrir fjallgöngur er enn til staðar • — Sitthvað fleira munt þú hafa gert þér til hvildar en það sem við höfum nefnt, þótt það sé að visu ærið? — Þú spurðir iupphafi, hvenær ég minntistþess að hafa fyrst lagt mig eftir tómstundaiðju, og ég sagði sem satt var, að það vissi ég ekki gjörla. Hitt veit ég, að svo langt sem ég man hefur verið i mér mikil fjallanáttúra. Ég minnist þess, að þegar ég var drengur, og fluttist frá Uppsölum að Framnesi I Blönduhlið, þá kom ég I mjög breytt umhverfi. Upp- salir voru að kalla uppi i fjalli, og við bræður flæktumst þar um, tiltölulega frjálsir og óáreittir. A Framnesi var aftur á móti lengra til f jalla, en ég held að ég ýki ekki, þótt ég segi, að i mér hafi búið þörfin á þvi að komast þangað. En ég var ekki nema átta ára gamall og það þótti ekki tækt að sleppa mér eins og hagalambi upp i fjöllin. Svo var það ein- hverju sinni að biskupsvigsla var á Hólum i Hjaltadal og fólk ætlaði að fjölmenna þangað. Ég stóð á þvi fastar en fótunum, að mér bæri að fara upp á Brekkukots- hnjúkinn. Var mér boðið að riða til biskupsvigslu, og með þvi átti að hafa mig ofan af þessari ætlan minni, fjallgöngunni. Ég man að ég fyrtist við þetta ágæta boð, og missti af hvoru tveggja, hnjúkn- um og biskupsvigslunni. Ég held að ennþá sitji i mér þessi sama þörf. Þegar ég sagöi I upphafi spjalls okkar, að ég hefði ekki átt margar tómstundir sið- ustu tuttugu árin eða svo, þá var það að þvi leyti rangt, að ég reyni að komast til fjalla, helzt ekki sjaldnar en vikulega, og þá alltaf I nokkurn bratta, þannig að ég reyni á likamsþolið. Oftasterég einn á þessum ferðum, og ég trúi þvi, að ég haldi ekki andlegri eða likamlegri heilsu, — hvorki sið- ferðilegri né vitsmunalegri — nema að ég stundi minar fjall- göngur. Vera má, að ég orði þetta svona til þess að hvetja aðra til þess að fylgja þessu góða for- dæmi, og þá er auk þess vert að hafa i huga, að erfitt er að fara I fjallgöngu, án þess að þvi fylgi einhver nýstárleg reynsla. Þar kemur að þvi sama og ég vék að fyrr: maður nýtur þar allra sinna skynfæra, reynir sitt eigið þor og styrkir það. Ég býst við, að sá auður, sem auga minu býðst, sé rikulegastur i fjölbreytni alls, er ég fæ notið. Og á slikum ferðalögum ber fyrir einstæðar sýnir. Einhverju sinni var ég staddur uppi á fjalli að haustlagi. Ég laut niður og sá þá að öll jörð, svo langt sem augað eygði, var þakin gagnsærri glitr- andi voð. Þetta kannast smalar við, þeir þekkja vetrarkviðann, en ég hef aldrei séð neitt þessu likt I annan tima. öðru sinni var Hvað gera þau í tómstundunum? Greinaflokkur Hvað gera þau í tómstundunum? Greinaflokkur Hvað gera þau í tómstundunum? Greinaflokkur Hvað gera þau í tómstundunum? •*-i

x

Tíminn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.