Tíminn - 29.06.1975, Blaðsíða 12

Tíminn - 29.06.1975, Blaðsíða 12
12 TÍMINN Sunnudagur 29. júni 1975. Orsakir ofnæmis eru enn ófundnar, en visindamenn hafa náð umtals- verðum árangri í rannsóknum á því. Taka eins blóðsýnis kemur nú i stað 30 inngjafa með sprautu. Enginn er óhultur fyrir ofnæmis- sjúkdómum — fimmti hver maður á Vesturlöndum getur átt von á að fá ofnæmi. Ofnæmisvaldarnir geta verið allt frá frjódufti ogdýrahári upp í matvörur og ef naúrgang — og einstöku lyf. Á háskólasjúkrahUsinu i Uppsölum hefur fundizt ný aðferð til að rannsaka ofnæmis- sjUklinga, svokölluð Rast-aðferð. Þessi aðferð leysir af hólmi um- fangsmikil ofnæmispróf á húð, ásamt allt að 30 mismunandi sprautum i bakið. Nú þarf aðeins að taka eitt blóðsýni úr sjúklingn- um. Reikhað er með að allt að 15% af fólki þurfi einhvern timá að leita læknis vegna ofnæmis. Astma er alvarlegasti ofnæmis- sjUkdómurinn, en ofnæmi er næstum alltaf orsök astma, eink- um meðal barna. Ofnæmi orsakast læknisfræði- lega séð af óllkum ofnæmisvöld- um — efnum i matvöru, lyfjum, ryki eða frjódufti. Þegar þessir ofnæmisvaldar komast i snertingu við mótefnin, sem eru i lungunum, nefinu eða húðinni, framkalla mótefnin einkenni, sem við köllum ofnæmi. Mótefnin, sem framkalla of- næmið og eru kólluð IgE, eru til I meira mæli en eðlilegt er I líkama ofnæmissjúklinga. Þegar sjúklingur leitar læknis vegna astma, exems eða heymæði, hefur til þessa verið reynt að finna ofnæmisvaldinn fyrstog fremst með svonefndum hUöprófum. Þau fela I sér að sjUklingurinn fær margar sprautur með mismunandi efn- um, sem hugsanlegt er að hann hafi ofnæmi fyrir. Fjöldi sprautanna er venjulega á milli 20 og 50. Venjulega eru viðbrögð sjUklingsins við ofnæmisvaldin- um reynd með mismunandi sterkum skömmtum af efninu. Því minna sem þarf af ofnæmis- valdinum til að framkalla einkenni hjá sjuklingnum, þvf viðkvæmari er hann. Langar biðraðir Þetta veldur þvi að rannsóknin er tímafrek. Húðprófin eru ekki aðeins gerð með sprautum, held- ur einnig eins og berklapróf, rispu- eða stungupróf. Að lokum eru oft gerð próf, sem fara þannig fram, að sjUklingurinn er látinn anda að sér efninu, sem talið er valda ofnæminu. Eftir u.þ.b. hálf- tlma sést árangurinn. En læknir verður að vera viðstaddur allan timann. Með hlustunartæki er mælt, hve fljdtur sjUklingurinn er að anda frá sér. Læknirinn heyrir einnig, hvort aukahljóð eru I lungunum. Ef um heymæði er að ræða, fær sjUklingurinn dropa i nef eða augu til að sjá, hvort þeir valda einkennum. Þegar sjUklingur hefur gengið I gegnum of- næmisprófið að fullu, getur læknirinn sagt með vissu um hvaða tegund ofnæmis er aö ræða. Þörfin fyrir ofnæmisrannsóknir er svo mikil, að á stórum sjUkrahUsum í Svlþjóð er margra mánaða biðtimi. Sums staðar t.d. I Stokkhólmi geta börn þurft aö bfða heilt ár eftir ofnæmisprófi. ódýr aðferð Uppgötvun ónæmisefnisins (immunglobulin) E í Uppsölum var þvl mjög mikilvæg. Rast-aðferðin kemur I stað allra ofnæmisprófanna og árang- urinn er 90-100%. Nýja aðferðin er auk þess miklu ódýrari en sU gamla. Gunnar Jóhannsson dósent vann að tilraunum og þróun Rast- aðferðarinnar ásamt Leif Wide og Þannig hafa ofnæmispróf verið gerð fram til þessa. Efni, sem kunna aö valda ofnæminu hjá sjuklingunum eru sett vift húoina. Hans Bennich.' Lyfjafyrirtækið Pharmacia lauk siðan við rannsóknir á Rast-aðferðinni. Frá þvi 1921 hafa ýmsir reynt að einangra og framleiða í hreinu formi efnið, sem veldur þvl að sjUklingur fær ofnæmi. Lykillinn að gátunni fannst I eggjahvitu- efnunum I blóðinu. Arið 1965 fannst af tilviljun i Uppsölum nýtt ónæmisefni, IgE, I blóði sænsks bónda, Nils Daniels- son. Visindamönnum tókst að framleiða mótefni, og þar með var grundvöllurinn fyrir aö- ferðinni fundinn. Rast-aðferðin felst i þvi, að litill bréfmiði, smurður ofnæmisvaldi, er settur I tilraunaglas. Siðan er dropi af blóðvatni (Ur blóðsýninu) settur i hvert tilraunaglas. Ef sjúklingurinn hefur IgE- mótefni gegn t.d. hesti, þá festist það strax við bréfmiða, sem hafa ofnæmisvald Ur hesti á. Notaðir eru yfir 50 bréfmiðar með ofnæmisvöldum. Eitt blóðsýni nægir til að prófa þá alla. Sjuklingurinn getur komið og látið taka blöðsýni, og I næsta skipti, sem hann kemur til læknisins, fær hann að vita, fyrir hverju hann hei'ur ofnæmi. Gunnar Johansson ásamt aostoöarkonu. Hann var I höpnum, sem fann Rastaðferðina. 1 vissum tilfellum þarf einnig að gera húðpróf og öndunarpróf. Það góða við Rast-aðferðina er m.a. að það hefur ekki áhrif á árangurinn þótt sjuklirtgurinn fái meðul við ofnæmi. Og hægt er að taka blóðsýni til rannsóknar, þótt sjUklingurinn sé með ofnæmis- einkenni. Hættulaust A háskólasjUkrahUsinu i Uppsölum hafa mertn fundið tlu . algengustu orsakavaldana. 90% af ofnæmissjúkdómum 'eru af þeirra völdum. Til þess að hjálpa hinum 10% þarf mikinn f jölda of- næmisvalda til viðbótar, kannski 50-100. — A slðustu árum höfum við komizt áð þvi, að Rast-aðferðin gefur góðan árangur. Nú er um að gera að halda áfram að rannsaka þá þætti, sem við eigum eftir, m.a. ofnæmi fyrir fæðutegundum. Rast-aðferðin er alveg hættu- laus.Aftur á móti geta hUðprófin haft hættu i för' með sér, ef þau eru gerð af öðrum en reyndum læknum. Þau eru nefnilega vand- meðfarin. Hætta er á að sjUkdóm- urinn sé vanmetinn og nægrar ná- kvæmni sé ekki gætt. Ofnæmisvaldarnir, sem fást nU, eru nefnilega breytilegir að gerð. Styrkleikinn getur verið mismun- andi, og getur munað allt að þUsundi. Rast-aðferðina má einnig nota til að staðla og greina ofnæmis- valdana, sem notaðir eru við hUðpróf. SjUkdómurinn, sem hrjáði Nils Danielsson var einmitt í frumun- um, sem framleiða IgE, en hann var sjálfur ekki með ofnæmi. Arið 1967 höfðu visindamenn I Uppsölum rannsakað nægilega margt fólk til að geta gengið Ur skugga um að IgE er I öllum — þótt I mjög litlum mæli sé. IgE er I okkur öllum, ef vera kynni að við fengjum ofnæmi. En hjá ofnæmissjUklingum getur verið 100 sinnum meira af þvi en eðli- legt er talið. — Það er spennandi að vita, hvers vegna IgE er I líkamanum. Það hlýtur að hafa öðru skynsam- legra hlutverki að gegna i llkamanum, en að valda þvi að fólk geti fengið ofnæmi, segir Gunnar Jóhannsson dósent. Mikið magn af IgE I blóðvatninu, eins og finnst I of- næmissjUklingum, kemur lika fyrir hjá sjuklingum með viss snfkjudýrssmit, m.a. i Afrfku. Svo virðist sem IgE gegni ein- hverju varnarhlutverki. — Ef við gætum komizt að þvi, hvernig og hvers vegna aðeins þetta IgE mólekUl festist á sllm- himnunni og veldur ofnæmi, gæt- um við e.t.v. einnig komið i veg fyrir það. Enn höfum við ekki leyst gátu ofnæmisins. Og við getum ekki læknað ofnæmi, en verið fljótari að greina það og gert það betur, segir Gunnar Johansson dósent. Tizkusjúkdómur Ofnæmi er næstum orðið „tlzkusjúkdómur," segja læknar. Stöðugt fjölgar ofnæmissjUkling- um, og það hlýtur að skrifast á reikning hinna mörgu • nýju

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.