Morgunblaðið - 05.10.2008, Side 20

20 SUNNUDAGUR 5. OKTÓBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
M
yndir Leighs hafa yfirleitt al-
varlegan undirtón, fjalla um
fólk í erfiðleikum með sjálft
sig, fjölskylduna, umhverfið,
flest það sem snertir okkur
daglega og skiptir sköpum. Oftast hefur vand-
inn verið tímabundinn og einhver ljósglæta til
að hressa upp á sálarhróið áður en sýningu lýk-
ur. Það fór reyndar lítið fyrir henni í myndinni
um hana Veru Drake, sem var óvenju myrk,
jafnvel af Mike Leigh-mynd að vera.
Leikararnir hans Leighs skipta óvenjumiklu
máli og eru einn veigamesti þátturinn í stílnum
sem hann hefur mótað í gegnum árin. Þeir eru
undantekningarlaust hæfileikaríkir og flísfalla
að hlutverkunum, eru lítið þekktir og hvers-
dagslegir í útliti. Venjulegt fólk eins og við
flest. Happy-Go-Lucky er engin undantekning,
við höfum séð Sally Hawkins bregða fyrir áður,
en Leigh setur þessa hrífandi leikkonu í vanda-
samt hlutverk Poppy, góðhjartaðs og lífsglaðs
grunnskólakennara. Þau bregðast ekki, Leigh
og Hawkins, það er óhætt að fullyrða að hann
hefur fundið nýja Julie Walters, ekkert minna
er hægt að segja um ævintýralega persónu-
sköpun leikkonunnar. Hún hlaut fyrir vikið
verðlaun á Berlínarfestivalnum í vetur, þar
sem myndin var frumsýnd, og það má mikið
vera ef hún hirðir ekki BAFTA- og Ósk-
arsverðlaunin þegar árið verður gert upp.
„Einhver ærlegur gaur?“
Poppy og vinkonur hennar eru um þrítugt,
lausar og liðugar og una því ágætlega þótt
áhorfandinn finni að þær eru að verða tilbúnar
til að breyta högum sínum, „ef einhvern ærleg-
an gaur er að finna“, eins og einhver þeirra
orðar það. Leigh fylgir Poppy eftir um tíma.
Hún fæst við erilsamt starf í skólanum,
skemmtir sér með vinkonunum, hittir fjöl-
skylduna og lendir í ástamálum en hvað mest-
um tíma ver Leigh í tragikómískt samband
hennar við stressaðan ökukennara (hún er að
taka bílpróf), sem hefur allt á hornum sér uns
límingarnar gefa sig. Bílstjórar eru gjarnan í
sigtinu hjá Leigh, ökukennarinn Scott er einn
af minnisstæðustu aukapersónum hans, yf-
irnáttúrlega eðlilega leikinn af Eddie nokkrum
Marsan. Hann er sprelllifandi frammi fyrir
augunum á okkur eins og flestir í myndum
Leighs. Þær snúast um fólk og aftur fólk.
Leigh á einkar létt með að gera ósköp hvers-
dagslega atburði að eftirtektarverðum uppá-
komum, líkt og kennslustund í flamenco-dansi
sem verður að hádramatískri og sposkri uppá-
komu í fáeinum pensildráttum. Mynd í mynd-
inni þar sem sviflétt spænsk dansmærin hefur
tögl og hagldir á kringumstæðunum og sendir
þeim bresku háðsglósur í leiðinni.
Leigh er orðinn 65 ára en hefur aldrei verið
betri, ef litið er á síðustu myndir hans. Hann
stundaði nám við RADA, London Film School
og fleiri kunnar menntastofnanir áður en hann
kom sér fyrir á leiksviðinu og færði upp sitt
fyrsta verk af allnokkrum sem hann samdi
sjálfur. Eftir fimm ára feril sem leikritaskáld
og leikstjóri sló hann umtalsvert í gegn með
Bleak Moments, þá var komið fram á árið 1970.
Leikritið var grunnurinn að fyrstu kvikmynd
Leighs, innihaldið kemur ekki á óvart; hvers-
dagsamstur Lundúnabúa. Aðalpersónan kona
sem annast geðfatlaða systur sína en reynir
jafnframt að taka þátt í lífinu utan heimilisins.
Bleak Moments gefur tóninn um hvað koma
skal frá leikstjóranum, er bæði myrk og ónota-
leg.
Næstu tvo áratugina vann Leigh utan kvik-
myndageirans, að stuttmyndum frátöldum, en
beitti kröftum sínum einkanlega að sjónvarps-
leikritum sem hann skrifaði og stýrði, auk þess
vann hann talsvert í leikhúsunum. Á þessum
árum þróaði Leigh einstakt samband sitt við
leikarana, gaf þeim frjálsar hendur í mótun
verkanna og hvatti þá óspart til að leggja sitt af
mörkum í hlutverkin, laga þau að hugmyndum
þeirra sem túlkuðu þau. Þær vinnureglur hafa
gilt hjá Leigh allar götur síðan, jafnt í kvik-
myndum sem sviðs- og sjónvarpsverkum.
Þekktasta verkið frá þessum árum er sjálf-
sagt Abigail’s Party, sem var sýnt 1977, við
góðar undirtektir og var m.a. fært upp á fjölum
litla sviðsins í Þjóðleikhússins undir nafninu
Abigail heldur partí. Það er sagt fyrsta verkið
þar sem meinfyndni höfundarins fær virkilega
að brjótast í gegnum kólgubakkana.
Eftir langt hlé birtist High Hopes, önnur
mynd leikstjórans, á hvíta tjaldinu. Viðfangs-
efnið verkamannafjölskylda í upplausn, móð-
irin býr í félagslegri íbúð, vinstrisinnaður son-
urinn stendur í ströggli, systir hans er að
rembast við að klífa upp þjóðfélagsstigann með
fánýtum árangri. High Hopes fékk frábærar
viðtökur hjá gagnrýnendum og skipaði Leigh á
stall með efnilegustu kvikmyndagerð-
armönnum Breta og staða hans átti eftir að
styrkjast enn frekar með næstu myndum.
Frægð utan landsteinanna var í seilingarfæri
því Leigh vakti heimsathygli með Life is Sweet
árið 1990 og enn frekar Naked (’93), mjög svo
svartri kómedíu um nútímaheimspeking í
London og þá sem verða á vegi hans á götum
borgarinnar. David Thewlis fer listilega með
aðalhlutverkið og Leigh hlaut Gullpálmann á
Cannes sem besti leikstjórinn.
Mannlegar tilfinningar
Síðast en ekki síst af myndunum þremur er
Secrets & Lies (’96), sem var tímamótaverk á
ferli leikstjórans, var t.d. sú sem hóf hann til
skýjanna hérlendis.
Eftir andlát fósturforeldra sinna hefur ung
blökkukona leit að kynmóður sinni, sem hún
finnur út að er hvít. Sú staðreynd á eftir að
vefja upp á sig og kosta ýmislegt þar til allir
eru sáttir við staðreyndir lífsins. Leyndarmál
og lygar fékk Gullpálmann í Cannes sem besta
myndin og Brenda Blethyn var valin besta leik-
konan. Við það tækifæri sagði leikstjórinn eft-
irfarandi orð: „Þessi verðlaun koma sér vel því
þau eru mjög hvetjandi fyrir okkur sem erum
að reyna að búa til kvikmyndir um fólk, sam-
bönd, daglegt líf, ástina, þrár, umhyggju og allt
það sem skiptir máli.“
Þá er röðin komin að Career Girls (’97). Hún
fjallar um tvær vinkonur, Hönnu (Katrin Cart-
lidge) og Annie (Lynda Stedman), sem leigðu
saman á háskólaárunum, hittast eftir sex ára
aðskilnað og eyða helgi saman. Ekkert yf-
irmáta dramatískt gerist. Þær borða og drekka
og skoða íbúðir og hitta fyrir röð tilviljana
nokkrar manneskjur sem snertu líf þeirra þeg-
ar þær leigðu saman. Endurfundirnir vekja
minningar og myndin flakkar á milli nútímans
og fortíðarinnar. Í upphafi á maður erfitt með
að ímynda sér að þær nái saman og verði vin-
konur, galdurinn hjá Leigh og leikkonunum er
að það er nákvæmlega það sem gerist, og virð-
ist fullkomlega eðlilegt vegna þess að þær bæta
hvor aðra upp.
Prímadonnur og egó
Breska raunsæisskáldið kúvendir í Ring-
ulreið eða „Topsy – Turvy“, sem er bráð-
skemmtileg lýsing á tilurð gamanóperettunnar
Mikadó eftir þá Gilbert og Sullivan. Leigh hafði
ekki áður gert ævisögulega mynd og hvað þá
búningadrama frá nítjándu öldinni.
Hins vegar má auðveldlega sjá hvað það var
sem heillaði hann við söguna um Gilbert og Sul-
livan. Hún lýsir ekki síst lífi listamannsins og
því samvinnuverkefni sem það er að setja á svið
stykki eins og Mikadó. Það er sjálfsagt margt
líkt með því og að búa til kvikmynd með þeim
hætti sem Leigh sjálfur er þekktur fyrir.
Úr þessum efnivið gerir Mike Leigh kostu-
lega mynd um lífið í leikhúsinu, um tvo gerólíka
listamenn sem er á mörkunum að nái að starfa
saman, um prímadonnur og útblásin egó, um
sigra og ósigra, sært stolt og veiklyndi og yf-
irleitt það samfélag listamanna sem finna má
bak við tjöldin í hvaða leikhúsi sem er. Það er
léttur og kómískur blær yfir frásögninni allri
þótt undir niðri búi alvarlegur tónn og í hana
eru felldir útdrættir úr verkum Gilberts og Sul-
livans, sem lífga enn upp á andrúmsloft glað-
værðar og sköpunargleði.
Í Allt eða ekkert – All or Nothing (’02) tekur
Leigh fyrir fátækt breskt alþýðufólk sem axlar
sinn hluta af brostnum vonum og kaldr-
analegum veruleika, stoltar manneskjur sem
reyna að halda í sjálfsvirðinguna og láta ekki
baslið knésetja sig.
Leigh fæst sem oftar við aðsteðjandi og upp-
söfnuð fjölskylduvandamál láglaunafólks þar
sem birtuskilyrðin virðast í fljótu bragði lítil ef
nokkur en er fundvís á augnablikin sem
gefa lífinu von og gildi. Leigh er
meistari í að sniðganga hismið sem
skiptir ekki máli. Þó svo að það sé
ekki mikið að gerast að því er virðist,
þá hefur hvert einasta atriði ótrúlegt
vægi.
Allt eða ekkert gefur bestu verkum
Leighs lítið eftir, hann heldur áfram
að draga upp fjölbreytt portrett á
hvíta tjaldið með einföldum en
sterkum dráttum. Hver og einn
einstaklingur er með sín áber-
andi persónueinkenni, góð og
slæm, ekkert framúrskarandi en
ósköp venjulegt fólk sem af ein-
hverjum ástæðum er um megn að
rífa sig upp úr djúpum hjólförum
hversdagsgrámans.
Leyndarmál Veru
Vera Drake á sér stað árið 1950, þegar Bret-
land er enn að jafna sig eftir stríðið, bæði í sál-
rænum og efnahagslegum skilningi. Að-
alsöguhetjan, Drake (Imelda Staunton), er
umhyggjusöm móðir og eiginkona af verka-
mannastétt. Hún vinnur við að þrífa á heldri
manna heimilum, en heldur sjálf eins gott
heimili og henni er unnt, og nærir fólkið sitt
bæði með hjartahlýju og góðum máltíðum. En
Vera á sér leyndarmál, því hún hefur um langt
skeið tekið að sér leynilegar fóstureyðing-
araðgerðir.
Mike Leigh er á kunnuglegum slóðum, þar
sem hann fjallar um líf láglaunafólks af alúð og
raunsæi. Honum tekst að virkja leikaralið sitt á
einstakan máta og er hrein unun að fylgjast
með frammistöðu leikaranna. Imelda Staunton
hlaut mikið lof fyrir túlkun sína á Veru, þessari
sérstæðu persónu sem gengur gott eitt til, en
reynist fullkomlega varnarlaus þegar kemur að
því að svara fyrir gjörðir sínar gagnvart lögum
landsins. Leigh ítrekar hér þá félagslegu mis-
munun sem einkenndi fóstureyðingalög í Bret-
landi á þessum tíma, en fóstureyðingar voru
„hálflöglegar“ og eingöngu mögulegar þeim
konum sem höfðu næga peninga til þess að
greiða þegjandi og hljóðalaust fyrir dýrar að-
gerðir hjá læknum. saebjorn@heimsnet.is
Mike og meistaraverkin
Vera Drake Imelda Staunton leikur Veru Drake,
konu sem á sér leyndarmál.
Leikstjórinn og handritshöfundurinn Mike Leigh heldur uppteknum hætti í Skeikað að sköpuðu, eða Happy-Go-Lucky, sem
sýningar hófust á um helgina. Púslar saman af alkunnri snilld enn einu stórvirkinu um venjulegt fólk sem virðist við fyrstu sýn í
ofur hversdagslegum kringumstæðum. Nýtur hjálpar leikaranna við samtölin, sem gjarnan eru spunnin að meira og minna leyti
á staðnum. Sæbjörn Valdimarsson veltir fyrir sér nýju myndinni og eldri meistaraverkum hins hálfsjötuga Breta.
Kvikmyndaskáldið virðir mannlífið fyrir sér á
kímnari hátt en oftast áður í Happy-Go-Lucky
» Leigh er meistari í að sniðganga hismið sem
skiptir ekki máli. Þó svo að það
sé ekki mikið að gerast að því
er virðist, þá hefur hvert ein-
asta atriði ótrúlegt vægi.
Naked Svört kómedía um nútímaheimspeking í London og samferðamenn hans.
Career Girls Kvikmynd um vinkonur
sem hittast eftir sex ára aðskilnað.
Happy Go Lucky Sally Hawkins fer
á kostum sem kennslukonan Poppy.
Topsy-Turvy Lýsing á tilurð gamanóperett-
unnar Mikadó eftir þá Gilbert og Sullivan.
Heimsfrægur
Mike Leigh hefur
fengið mörg verð-
laun, t.d. gulĺljónið í
Feneyjum fyrir Veru
Drake 2004.
Reuters