Sjómannablaðið Víkingur - 01.12.2002, Qupperneq 44

■
fe>
■
0$
Saltfiskvöskun á Oddeyrartanga á Akureyri um 1885.
er alls óvíst, hvort þeir hafi flust reglu-
lega til landsins. Á einokunaröld var hins
vegar oft skortur á lóðarstreng, og linur,
sem fluttar voru hingað til lands frá Dan-
mörku, þóttu lélegar og vart nothæfar.
Öngla smiðuðu menn að verulegu leyti
sjálfir, en efnið var vitaskuld innflutt.
Önnur ástæða þess, að lóðanotkun var
minni en vænta hefði mátt, var sú, að
miðað við handfæri voru lóðir dýrar og
því ekki á allra færi að eignast þær. Átti
það sinn þátt í því, að deilur stóðu löng-
um um lóðaveiðar. Þá töldu ýmsir að
lóðalagnir gætu haft áhrif á fiskigöngur
og spillt afla á handfæri. Gengu dómar í
málum af þessum sökum og sums staðar
var lóðanotkun bönnuð á ákveðnum
svæðum og á tilteknum árstímum.
Þorskanet hagnýttu íslendingar sér síð-
ast þeirra veiðarfæra, sem hér voru notuð
á árabátaöld. Var það í samræmi við það,
sem gerðist víðar við norðanvert Norður-
Atlantshaf, t.d. í Noregi, en þar voru
þorskanet ekki tekin almennt í notkun
fyrr en á 18. öld.
Þorskveiða í net er fyrst getið hér á
landi um 1730, en þá hermir ein heim-
ild, að þeirEngelbreth, Platfod og Triers,
kaupmenn á Hofsósi, hafi veitt fisk í
þorskanet á Skagafirði. Árangur var sagð-
ur góður, en engu að síður var veiðunum
hætt eftir tiltölulega skamma hríð.
Eftir þetta leið tæpur aldarfjórðungur,
uns netaveiðar voru aftur reyndar hér við
land, svo vitað sé. Árið 1752 var Skúli
Magnússon, landfógeti, á leið til Kaup-
mannahafnar, en hreppti illviðri á leið-
inni og tók loks land í Noregi. Þar sá
hann þorskanet í fyrsta sinn og leist svo
sem þau gætu nýst vel á íslandi. Skúli
var sjaldan seinn til framkvæmda, og í
Noregi festi hann kaup á tveimur netum
og hafði þau heim með sér árið eftir. Þá
um sumarið, 1753, voru þau lögð í Hafn-
arfjörð, en ekki er vitað, hve mikið
veiddist i þau. Nokkurn árangur munu
þó tilraunirnar hafa borið, þvi i forspjalli
að Ferðabók Ólafs Olaviusar segir Jón
Eiríksson frá því, að vegna netaveiðanna
hafi verslun i Hafnarfirði “[...] aukizt frá
því að vera í meðallagi upp i einn mesta
verzlunarstað landsins.” Næstu árin
færðist notkun þorskaneta í vöxt við
sunnanverðan Faxaflóa. Hermir ein
heimild, að á vetrarvertiðinni 1782 hafi
bátar úr Vogum, Keflavík og Njarðvíkum
verið með 870 net, auk yfirskipsneta.
Á siðari hluta 18. aldar voru þorskanet
reynd viða um land, en árangur varð lít-
ill. Þegar leið á 19. öld, jókst notkun
þorskaneta í Faxaflóa, en í öðrum lands-
hlutum varð notkun þeirra ekki út-
breidd, fyrr en kom fram á 20. öld. Þá
höfðu vélbátar víðast hvar leyst áraskipin
af hólmi, og utan Faxaflóa er rétt að telja
þorskanet veiðarfæri vélaaldar fremur en
árabátaaldar.
Víða var hart deilt um notkun þorska-
neta, og voru röksemdir andstæðinga
þeirra oft svipaðar rökurn þeirra, sem
andsnúnir voru lóðanotkun. Á hitt ber
þó einnig að líta, að í samanburði við
handfæri voru þorskanet fremur dýr, og
sums staðar hentuðu þau illa fyrir daga
vélbátanna. Þannig áttu menn á áraskip-
um oft í erfiðleikum með netin, ef veitt
var á hraunbotni, og einnig gerðu
straumar mönnum oft erfitt fyrir. Þannig
var t.a.m. i Grindavík, þar sem nokkur
tími leið, uns menn komust upp á lag
með notkun þorskaneta, og þar urðu þau
ekki algeng, fyrr en vélbátaútgerð hófst
að marki.
Beita var sjómönnum fyrri tíðar viðlíka
nauðsynleg og veiðarfærin, og ekki þótti
sérlega fiskilegt að renna berum öngli í
sjó. Lengi fram eftir öldum gekk á ýmsu,
með hverju menn beittu, og varla fjarri
lagi að segja, að notast hafi verið við flest
það, sem nokkur von var til að fiskurinn
tæki.
Á þeim tírna, sem sæmilegar heimildir
ná til, var ljósabeita algengasta agn
þeirra, sem veiddu á handfæri. Ljósa-
beita, sem einnig var nefnd sjóbeita,
lýsubeita eða fiskbeita, var hvers kyns
beita úr bol eða haus fisks, en einnig
beittu rnenn innyflum og gott þótti að
egna fyrir þorsk og ýsu með hlutum úr
öðrurn fisktegundum, t.d. steinbít, lúðu
og ufsa. Þá mun og skelfiski hafa verið
beitt hér á landi frá elstu tíð. Páll Páls-
son, útvegsbóndi í Hnífsdal, lýsti beitu-
öflun og -notkun við ísafjarðardjúp um
aldamótin 1900 með þessurn orðum:
Að vetrinum, áður en íshús komu til
sögunnar, var mest notuð söltuð beita,
sem ýmist var smokkur eða síld. Einnig
var ljósbeita mikið notuð, það er ný ýsa,
steinbítur, brosma og smálúða. Þetta var
hin venjulega vetrarbeita. Einnig var að
haustinu, ef smokkur og síld veiddust
ekki, notast við lungu og garnir úr sauð-
fé. Það var súrsað í drukk og þótti góð
ýsubeita. Einnig var mjög algengt að
keypt væru afsláttarhross og man eg
glöggt frá æskuárum mínum, er verið var
44 - Sjómannablaðið Víkingur