Sjómannablaðið Víkingur - 01.12.2002, Síða 45

að skjóta beituhestana. Snör handtök
varð að hafa við að setja tappa í skotsárið
á hausnum því nauðsynlegt var talið að
blóðið sæti sem mest í kjötinu til þess að
það yrði sem best beita. Einnig helltu
sumir úr rommflösku í kjöttunnuna þeg-
ar búið var að afbeina kjötið, en ntikla
nákvæmni þurfti við að salta það.
Rommsaltað hrossakjöt reyndist afbragðs
beita fyrir þorsk.
Frá 18. öld eru heimildir um kræk-
lingatöku til beitu, og fóru menn þá sér-
stakar beituferðir á kræklingafjörur. Þær
er að víða að finna, en flestar og bestar
eru þær á Vesturlandi og Vestfjörðum.
Ýmiss konar annar skelfiskur og krabba-
dýr var notaður til beitu, t.d. smokkfisk-
ur, og síld þótti kjörbeita, þegar hún
fékkst. Þá var kúfiskur eftirsótt beita, og
sóttu menn langar leiðir á kúfiskfjörur.
Maðkatínsla var og mikið stunduð, enda
þótti maðkurinn góð beita, og góð
maðkafjara taldist til hlunninda á útvegs-
jörðum.
Beituöflun og -verkun kostaði oft
mikla fyrirhöfn, einkum eftir að farið var
að veiða á lóðir, en þá jókst beituþörfin
mikið. Margir útvegsmenn áttu ekki kost
nægrar beitu í næsta nágrenni við út-
gerðarstaðinn og urðu því að sækja hana
langar leiðir. Suðurnesjamenn sóttu til að
mynda beitu í Hvalfjörð, og var þá venj-
an sú, að farnar voru tvær beituferðir á
ári, vor og haust. Úr verstöðvum á Suð-
urnesjum í Laxvog í Hvalfirði var 10-12
klukkustunda róður hvora leið og tók
beituferðin yfirleitt a.m.k. tvo sólar-
hringa. Ferðirnar þóttu erfiðar og gátu
verið áhættusamar. Kræklingurinn var
hættulegur farmur, einkum ef eitthvað
var að veðri og gaf á bátinn.
Skelin saug í sig allan sjó, sem inn fyr-
ir borðstokkinn kom, og þyngdist þá bát-
urinn og varði sig verr en ella. Þegar
heim var komið, var skelin lögð í sjávar-
lón og geymd þar. Með því hélsl beitan
ný og fersk, uns þurfti að nota hana.
En fleiri lögðu á sig langar ferðir til
beituöflunar en Suðurnesjamenn. Bolvík-
ingar sóttu allt inn i Vatnsfjarðarnes í
Djúpi til kræklingstekju, og Stranda-
menn fóru suður yfir Tröllatunguheiði og
sóttu krækling í Króksfjarðarnes. Var
hann síðan fluttur norður á hestum.
Undir lok 19. aldar tíðkaðist einnig að
formenn í Hnífsdal mönnuðu í samein-
ingu bát til síldarsóknar inn í Skötufjörð.
Var það 7-10 klukkustunda róður hvora
leið. Þá sóttu Hnífsdælingar út á
Djúpið eftir smokki í beitu, en þær
ferðir þóttu næsta auðveldar í saman-
burði við Skötufjarðarferðir, þótt
sntokkveiðin gæti verið harla óþrifaleg.
Sumir útvegsmenn voru svo lánsamir
að eiga góðar ntaðkafjörur nánast við
bæjardyrnar. Þær þóttu gulls ígildi og oft
sóttu rnenn drjúglangan spöl til að kom-
ast í maðk. Magnús Þórarinsson lýsti
maðkatínslu á Sandgerðissandi svo:
Ávallt var maðkurinn mestur með að-
falli, tveir eða þrír í stungu, urðu menn
þá fullir eins konar veiðigleði og hömuð-
ust að þessu verki. Dálitið kom upp úr
sandinum við gröftinn af stóru spriklandi
sandsíli. Þau voru ekki tekin með, en tal-
in drepa maðkinn í kistunni. Þau munu
þó hafa verið góð beita, ef notuð voru
ný. Tvö voru áhöld, sem notuð voru í
maðkasandi. Kvísl og beitukista. Kvísl-
arnar smíðuðu lagtækir járnsmiðir úr
fremur grönnu flatjárni eða slógu fram
tindana úr hæfilega gildu stangajárni.
Þær voru 12-15 þuml. langar, allar þrí-
álma. Nýjar kvíslar voru þungar fyrir
smámenni, en eyddust í sandinum og
léttust með aldri. Beitukistur voru smá-
stokkar, 8-10 þuml. langir, en dýpt og
breidd i hæfilegu hlutfalli, með snæris-
hanka milli gafla og bornar í hendinni.
Ef maðkurinn var ekki notaður strax, var
hann settur í maðkagrafir, sem voru á
hverju heimili; voru það holur, stungnar
í harðan grasbala; voru holur þessar
nokkru stærri en beitukista. Var svo
hvolfl úr kistunni í gröfina og torfusnep-
ill lagður yfir. Ekki varð fjörumaðkurinn
langlífur í þessum nýja bústað. Eftir 3
daga sögðum við hann dauðan, en á
fjórða degi var hann orðinn að hismi og
til einskis nýtur.
Verkun beitunnar skipti einnig miklu
máli, og gengu flestir útvegsmenn ríkt
eftir því, að beitan væri rétt verkuð. Að
öðrum kosti gat hún haft minna aðdrátt-
arafl fyrir þorsk og aðra íbúa haf-
djúpanna. Páll Pálsson í Hnífsdal lýsti
beituverkun með þessum orðum:
Við söltun á smokk og síld þurfti
mikla nákvæmni. Smokkur, sem venju-
lega var flattur, var oftast saltaður í litla
trékassa, hausar í stærri ilát og innyflin í
tunnur. Þurrsöltuð reyndust þau venju-
lega afbragðs beita, en einnig var nokkuð
gert að því að herða flattan smokk, sem
reyndist oft ágæt beita þegar líða lók á
vetrarvertíð.
Fleiri dæmi mætti nefna um beitusókn
og-verkun. Þessi dæmi sýna hins vegar,
hve rnikla vinnu margir lögðu í þennan
þátt sjávarútvegsins. Margir hlutu og
drjúga umbun erfiðis síns, og góð beita
var fyrsta skilyrði þess, að vel aflaðist.
I{$
SLYSAVflRNflFÉLflGIÐ
LfiNDSBJÖRG
Sjómenn!
Við óskum ykkur gleðilegra jóla
og farsæls komandi árs.
Munið eftir því að tilkynna breytingar á símanúmerum
til Tilkynningaskyldunnar.
KEMHYDRO - salan
Snorrabraul 87 • 105 Reykjavík
Sími: 551 2521 • Fax: 551 2075
Tæringarvarnarefni
fyrir gufukatla
vrrrurrrufLrrfMrurLrLrrrLevrLrv^rv^rururv^rv^rurv^eDrurDrurv^rvrufv^rrrurururururuivrLrLruerfv
Sjómannablaðið Víkingur - 45