Fréttablaðið - 06.05.2010, Blaðsíða 18

18 6. maí 2010 FIMMTUDAGUR
FRÉTTASKÝRING: Nýtt fjölmiðlafrumvarp menntamálaráðherra
Sótthreinsandi virkni sem
drepur 99.9% af bakteríum
og vírusum meðal annars
svínaflensu H1N1 vírusinn.
Tea Tree ilmur
nýtt
REYKJANESBÆ SELFOSSI
HÚSAVÍK AKUREYRI REYKJAVÍK
VORTILBOÐ
FULLT VERÐ 12.995
9.995
Tea Tree
hylki fylgir
frítt með!
Markmiðið með frumvarpi að nýj-
um fjölmiðlalögum er að stuðla að
tjáningarfrelsi, rétti til upplýsinga
og fjölbreytni í fjölmiðlum. Fjöl-
margir gera athugasemdir við efni
frumvarpsins, bæði vegna þess sem
þar stendur og vegna þess sem ekki
er minnst á í þessu yfirgripsmikla
frumvarpi.
Frumvarp mennta- og menningamálaráð-
herra um fjölmiðla var lagt fyrir á Alþingi í
byrjun mars. Umræður um frumvarpið hafa
ekki orðið nálægt því jafn háværar og um
fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnar Sjálfstæð-
isflokks og Framsóknarflokks, sem forseti
Íslands neitaði að samþykkja sumarið 2004.
Þrátt fyrir að vera ekki jafn umdeilt og fyrra
frumvarp eru ýmis atriði í nýja frumvarpinu
sem orka tvímælis.
Forsvarsmenn Blaðamannafélags Íslands
benda á að óljóst sé hvernig stjórnvöld ætli sér
að ná markmiðum um fjölbreytni á fjölmiðla-
markaði nema skoða rót vanda íslenskra fjöl-
miðla – fjárhagsvandann. Þannig ætti að ræða
í fullri alvöru hvort stuðla eigi að vandaðri
fjölmiðlun með styrkjum eða skattaívilnun-
um, eins og tíðkast í nágrannalöndunum.
Aukið eftirlit með fjölmiðlum
Samkvæmt frumvarpinu verður komið á fót
nýrri ríkisstofnun, Fjölmiðlastofu, sem heyra
mun undir menntamálaráðherra. Í frumvarp-
inu er gert ráð fyrir að hún taki til starfa á síð-
ari hluta árs 2010.
Fjölmiðlastofa mun annast eftirlit með fjöl-
miðlum, og er ætlað að safna ýmis konar upp-
lýsingum um fjölmiðla sem starfa hér á landi.
Yfir Fjölmiðlastofu verður þriggja manna
stjórn, og munu Hæstiréttur, samstarfsnefnd
háskólastigsins og menntamálaráðherra skipa
einn fulltrúa hver. Stjórnin ræður svo for-
stöðumann stofnunarinnar, sem hefur dag-
legan rekstur með höndum.
Hlutverk Fjölmiðlastofu er að efla fjölmiðla-
læsi, fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum. Hún
á einnig að standa vörð um tjáningarfrelsi og
frelsi til upplýsinga. Meðal verkefna stofnun-
arinnar verður að fylgjast með að fjölmiðlar
fari að fyrirmælum fjölmiðlalaga, og beita þá
ella viðurlögum. Viðurlögin geta til dæmis
verið stjórnvaldssektir og dagsektir. Hún á
einnig að fylgjast með stöðu og þróun á fjöl-
miðlamarkaði og safna upplýsingum um hann,
og hafa samskipti við sambærilegar stofnanir
í ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins.
Fjölmiðlastofa á einnig að hafa eftirlit með
veitingu leyfa til sjónvarps- og útvarpsútsend-
inga, og halda utan um skráningu á öðrum
fjölmiðlum. Þá á stofnunin að hafa eftirlit með
framsetningu auglýsinga í fjölmiðlum.
Fjölmiðlastofa kostar 40 milljónir
Kostnaður við Fjölmiðlastofuna er aðeins
lauslega áætlaður í umsögn fjárlagaskrif-
stofu fjármálaráðuneytisins. Þar kemur fram
að kostnaður við stofnunina gæti numið um 40
milljónum króna á ári, auk 3,5 milljóna króna
stofnkostnaðar. Sá kostnaður gerir ráð fyrir
að á Fjölmiðlastofu starfi forstöðumaður, tveir
sérfræðingar og aðstoðarmanneskja.
Þó kostnaður við Fjölmiðlastofu sé áætlað-
ur 40 milljónir króna á ári er kostnaðaraukn-
ing ríkisins þó ekki áætluð nema 28 milljónir
króna á ári. Helgast það af því að Fjölmiðla-
stofa mun taka við verkefnum frá mennta-
málaráðuneytinu og útvarpsréttarnefnd. Þá
er í skoðun að samnýta aðstöðu með annarri
ríkisstofnun til að lágmarka kostnað við þessa
nýju ríkisstofnun.
Friðrik Friðriksson hagfræðingur gerir
athugasemd við útreikninga fjárlagaskrif-
stofu í umsögn um frumvarpið. Þar bendir
hann á að slíkar áætlanir hafi einnig verið
gerðar fyrir aðrar ríkisstofnanir, en ekki stað-
ist þegar stofnanirnar voru komnar á koppinn.
Nauðsynlegt væri að gera viðskiptaáætlun
fyrir nýjar stofnanir til að átta sig á endan-
legum kostnaði.
Þannig hafi áætlun fjárlagaskrifstofu fyrir
Jafnréttisstofu, sem sett var á fót árið 2008,
hljóðað upp á 33 til 37 milljóna kostnaðarauka
á ári. Á fjárlögum 2010 sé kostnaður við stofn-
unina ríflega 61 milljón króna. Þá hafi áætl-
un fyrir Neytendastofu, sem sett var á fót
árið 2005, hljóðað upp á 58 milljónir og 7 til
8 starfsmenn í upphafi. Í dag kosti það ríkið
ríflega 140 milljónir að reka stofnunina, og
starfsmenn séu fleiri en 20.
Efast um þörf fyrir nýja stofnun
Stofnun sérstakrar Fjölmiðlastofu er umdeild
meðal blaðamanna. Í umsögn Blaðamannafé-
lags Íslands um frumvarp menntamálaráð-
herra koma fram efasemdir um þörfina á
slíkri stofnun. Varpað er fram þeirri spurn-
ingu hvort ekki sé skynsamlegra að setja frek-
ar fé í sjóð eða átaksverkefni til að tryggja
framboð á vönduðu ritstjórnarefni.
Gerðar hafa verið athugasemdir við að Fjöl-
miðlastofa heyri undir menntamálaráðherra,
í stað þess að vera algerlega sjálfstæð stofn-
un. Slík gagnrýni hefur komið fram hjá fjöl-
miðlafólki, en einnig í umsögn Viðskiptaráðs
um frumvarpið. Þar er lagt til að Fjölmiðla-
stofa heyri undir Alþingi en ekki ráðherra, til
að tryggja sjálfstæði stofnunarinnar.
Í athugasemdum með frumvarpinu er fjall-
að um þetta álitamál. Þar kemur fram að með
því að svipta ráðherra stjórnunar- og eftirlits-
heimildum yfir stofnun sé um leið aflétt ráð-
herraábyrgð. Þannig verði staðan sú að eng-
inn beri ábyrgð gagnvart Alþingi, og því hafi
verið talið að ekki ætti að koma upp slíkum
sjálfstæðum stofnunum nema í undantekning-
artilvikum, þegar kostir slíkrar skipunar þyki
vega upp ókostina.
Hvergi minnst á samkeppnisstöðu
Í fjölmiðlafrumvarpi menntamálaráðherra
er hvergi vikið að samkeppnisstöðu fjölmiðla
sem keppa við Ríkisútvarpið. Við þetta gera
bæði samkeppnisaðilarnir og Samkeppniseft-
irlitið alvarlegar athugasemdir í umsögnum
við frumvarpið.
Samkeppniseftirlitið vísar í álit eftirlitsins
um stöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamark-
aði. Þar var vakin athygli á þeirri samkeppn-
islegri mismunun sem leiðir af því að Ríkis-
útvarpið fær hvort tveggja áskriftargjöld og
auglýsingatekjur.
Samkeppniseftirlitið bendir á að erfiða
stöðu keppninauta Ríkisútvarpsins megi ekki
eingöngu rekja til samdráttar á auglýsinga-
markaði vegna efnahagsástandsins, heldur
ekki síst þeirra ósanngjörnu samkeppnisað-
stæðna sem ríki á fjölmiðlamarkaði vegna
Ríkisútvarpsins.
Samkeppniseftirlitið ítrekaði í umsögn sinni
að æskilegt sé að Ríkisútvarpið hyrfi af aug-
lýsingamarkaði, svo hægt væri að ná fullum
samkeppnislegum jöfnuði. Sé það ekki talið
mögulegt sé mikilvægt að verulega verði
dregið úr umsvifum Ríkisútvarpsins á aug-
lýsingamarkaði.
Samtök atvinnulífsins taka í umsögn sinni
undir með Samkeppniseftirlitinu, og benda á
að menntamálaráðuneytið hafi nær algerlega
litið framhjá áliti eftirlitsins um stöðu Rík-
isútvarpsins. Því sé nauðsynlegt að endur-
skoða frumvarpið með það í huga. Viðskipta-
ráð tekur undir með Samkeppniseftirlitinu og
vill banna Ríkisútvarpinu að afla sér fjár með
auglýsingum.
Sé ríkisvaldinu alvara með fögrum orðum
um að vilja stuða að fjölbreytni á fjölmiðla-
markaði væri augljós leið til þess að hefta
verulega umsvif Ríkisútvarpsins á auglýs-
ingamarkaði eða banna Ríkisútvarpinu að
birta auglýsingar, segir í umsögn Skjásins
um frumvarpið. Þar er harmað að í frumvarp-
inu sé Ríkisútvarpinu ekki meinað á nokkurn
hátt að keppa af öllu afli við aðra fjölmiðla á
auglýsingamarkaði, þrátt fyrir að vitað sé að
það skekki verulega samkeppnisstöðu frjálsra
fjölmiðla.
Þetta er einmitt talinn stærsti gallinn á
frumvarpinu í umsögn fjölmiðlafyrirtækis-
ins 365. Þar segir ennfremur að vonir standi
til þess að með tilkomu Fjölmiðlastofu verði
loks tekið á brotum Ríkisútvarpsins á reglum,
sem viðgengist hafi án viðurlaga hingað til.
Nánar verður fjallað um fjölmiðlafrum-
varpið í Fréttablaðinu á næstunni.
Fjölmiðlalög aftur komin fyrir Alþingi
Í frumvarpinu eru ýmis ákvæði tengd starfsemi fjölmiðla,
þar á meðal um vernd heimildarmanna, ritstjórnarlegt
sjálfstæði og ábyrgð á meiðandi ummælum. Þannig
eiga allir fjölmiðlar að setja sér reglur um ritstjórnarlegt
sjálfstæði þeirra starfsmanna sem sinna fréttum og frétta-
tengdu efni, og hafa samráð við starfsmennina og eftir
atvikum starfsmannafélög þegar þær reglur eru samdar.
Í reglunum á meðal annars að fjalla um starfsskilyrði á
ritstjórn, og starfshætti sem ætlað er að tryggja ritstjórn-
arlegt sjálfstæði gagnvart eigendum. Þar á einnig að setja
fram skilyrði áminningar og brottvikningar blaðamanna
og annarra starfsmanna ritstjórna.
Þessi ákvæði í lögunum telur Blaðamannafélag Íslands
allt of opin, fjölmiðlar fái of mikið sjálfdæmi í þessum
málum. Undir það er tekið í umsögn Samtaka atvinnu-
lífsins, þar sem kallað er eftir frekari skilgreiningum á
því hvað eigi að felast í slíkum reglum um ritstjórnarlegt
sjálfstæði.
Í umsögn Blaðamannafélagsins er lögð áhersla á að
Blaðamannafélagið, sem er fagfélag stéttarinnar, komi að
því að semja reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Ákvæði
um að starfsmannafélög komi að því að semja slíkar
reglur sé óþarft, enda sé í slíkum starfsmannafélögum
fjöldi fólks sem hafi ekkert með ritstjórnarefni að gera.
Í umsögn sinni bendir Blaðamannafélag Íslands einnig
á að engin viðurlög séu við því að brjóta ákvæði um
ritstjórnarlegt sjálfstæði, og því hafi það í raun engin áhrif
þó að fjölmiðill brjóti gegn þeim.
Blaðamannafélagið fagnar því hins vegar að verði
frumvarp menntamálaráðherra að lögum verði ákvæði
um vernd heimildarmanna fest í lög. Í frumvarpinu er
gert ráð fyrir því að það verði beinlínis óheimilt fyrir
starfsmenn fjölmiðla að upplýsa hver heimildarmaður að
birtu eða óbirtu efni er, hafi viðkomandi óskað nafn-
leyndar. Bannið er raunar enn víðtækara. Það gildir einnig
um þá sem vegna tengsla við fjölmiðilinn eða framleiðslu
efnis hafa fengið upplýsingar um hver heimildarmaðurinn
er.
Almennt er aðeins heimilt að aflétta banninu með
samþykki heimildarmannsins. Þó getur dómari í sakamáli
fyrirskipað vitni að upplýsa um heimildarmann séu ríkari
hagsmunir af því að spurningunum verði svarað en af því
að halda trúnað við heimildarmanninn. Það á einkum við
þegar upplýsa þarf um alvarleg sakamál á borð við morð,
manndráp, nauðgun, misnotkun barna eða landráð.
Verði fjölmiðlafrumvarpið að lögum verða loks sam-
ræmdar reglur um ábyrgð viðmælenda fjölmiðla á eigin
ummælum. Í dag ber fólk ábyrgð á ærumeiðingum í eigin
orðum séu þau látin falla í sjónvarpi eða útvarpi. Falli
þau í viðtali við blað eða vefsíðu ber blaðamaðurinn eða
ábyrgðarmaður fjölmiðilsins ábyrgð á þeim, jafnvel þótt
hægt sé að sýna fram á að viðmælandinn hafi sannarlega
sagt það sem eftir honum var haft.
Í nýjum lögum er þetta samræmt, svo það sama gildi
um orð í blaðaviðtölum og sjónvarpsviðtölum. Eftir sem
áður þarf þó að sanna að viðmælandinn hafi sagt það
sem eftir honum er haft, til dæmis með hljóðupptöku af
viðtali eða tölvupósti þar sem viðkomandi staðfestir að
rétt sé eftir haft.
Í umsögn Blaðamannafélags Íslands er þessu ákvæði
fagnað. Þar segir að þessar tilteknu breytingar séu raunar
svo mikilvægar að réttast væri að lögfesta þær strax einar
og sér í stað þess að bíða þess að frumvarpið allt verði
að lögum.
Vernd heimildarmanna og ritstjórnarlegt sjálfstæði lögfest
FJÖLMIÐLAR Samkvæmt fjölmiðlafrumvarpinu verður dóm-
urum heimilt að þvinga fjölmiðlamenn til að greina frá nafni
heimildarmanna, en aðeins sé það nauðsynlegt til að upp-
lýsa alvarlegustu glæpi, svo sem morð, nauðgun, misnotkun
barna eða landráð. FRÉTTABLAÐIÐ/VILHELM
BRJÁNN JÓNASSON
brjann@frettabladid.is
SAMKEPPNI Ekki er tekið á alvarlegum athugasemdum um samkeppnisstöðu einkarekinna sjónvarps-
stöðva gagnvart Ríkissjónvarpinu í fjölmiðlafrumvarpinu. Fréttablaðið/Vilhelm