Fréttablaðið - 25.06.2011, Page 18

18 25. júní 2011 LAUGARDAGUR
HEIMSENDING
á höfuðborgarsvæðinu
alla daga frá kl. 15–19
eða á smellugas.is
Hafðu samband í síma
515 1115
Smellugas
Smellugas
smellugas.is
PI
PA
R
\
TB
W
A
•
S
ÍA
•
1
11
71
2
Skýrsla rannsóknarnefndar Kirkjuþings um viðbrögð og
starfshætti þjóðkirkjunnar vegna
ásakana á hendur Ólafi Skúlasyni
var afhent forsætisnefnd Kirkju-
þings föstudaginn 11. júní sl.
Umræða um hana hefur að mestu
náð að síga í hefðbundið íslenskt
far: Hún hefur verið persónugerð
og að miklu leyti snúist um hvort
núverandi biskup eigi að fara
frá, eða hvort honum beri þvert
á móti að leiða það uppbygging-
arstarf sem framundan er. Það
er miður að sjónarhornið hefur
orðið svo þröngt.
Ábyrgð einstaklinga
Með þessum orðum er ekki gerð
tilraun til að draga athygli frá
þeim athugasemdum sem gerð-
ar eru í skýrslunni við fram-
göngu tilgreindra einstaklinga,
stjórna eða ráða. Þau sem þar
eru nefnd hljóta að líta í eigin
barm og vega og meta hvort þau
njóti áfram traust í kirkjunni.
Til þess þarf tíma og tilfinn-
ingalegt svigrúm. Hér verð-
ur ekki sest í dómarasæti yfir
þeim.
Upphaf en ekki endir umræðu
Við sem þetta ritum sátum ný-
afstaðið aukakirkjuþing sem
kallað var saman vegna útgáfu
skýrslunnar er hún hafði legið
frammi yfir hvítasunnuna,
sem er annatími í kirkjunni.
Mörg þeirra sem kölluð voru
til að bregðast við skýrslunni á
þinginu hafa því líklega verið í
tímaþröng að kynna sér hana.
Almennar umræður um efni
hennar urðu nær engar. Skýrsl-
an er hátt í 340 bls. og drög að
ályktun þingsins var ekki lögð
fram fyrr en á þinginu sjálfu.
Trúlega hafa margir þingfulltrú-
ar talið sig vanbúna til að tjá sig
um skýrsluna. Á þinginu var því
einungis tekið fyrsta skrefið í að
vinna úr skýrslunni. Stóra verk-
efnið framundan er að að skoða
gagnrýni hennar, ábendingar til
úrbóta, sem og það sérfræðilega
efni sem hún miðlar um eðli og
afleiðingar kynferðisofbeldis.
Það var mikilvægt að kalla
saman kirkjuþing eins fljótt og
unnt var eftir útkomu skýrslunn-
ar. Undirbúningur að þeim úrbót-
um sem mælt er með í skýrslunni
þolir ekki frekari bið. Þar er um
að ræða verklagsreglur um með-
ferð kynferðisafbrota í kirkj-
unni, stóraukna fræðslu um slík
brot og endurskoðun á samstarfi
kirkjulegra embætta og stofnana
í meðferð slíkra brota.
Kirkjuþing á komandi hausti
hlýtur að leggja grunn að því
að eftirleiðis verði gætt fyrir-
myndavinnubragða í þessum við-
kvæmu málum. Forvarnir þjóð-
kirkjunnar og viðbragðsáætlun
verða jafnframt þróaðar áfram.
Þingið þarf enn fremur að gaum-
gæfa fleiri þætti þessarar viða-
miklu skýrslu og bregðast við
efni hennar.
Er kirkjan lokaður klúbbur?
Við lestur Rannsóknarskýrsl-
unnar vaknar sú áleitna spurn-
ing hvort þjóðkirkjan hafi brugð-
ist við neyðarópi þolendanna í
„biskupsmálinu“ eins og lokaður
klúbbur.
Þjóðkirkjan er stór og oft er
rætt um að innan hennar gæti
andstæðra fylkinga.
Er það svo? Standa klerkar
og trúnaðarmenn þvert á móti
þétt saman þegar á reynir?
Ríkir traust og samstaða inn
á við, jafnvel hlýðni og undir-
gefni studd guðfræðilegum og
trúarlegum undirtónum, en van-
traust og efasemdir út á við?
Var þess vegna svo lengi dauf-
heyrst við og þagað um neyðaróp
kvennanna?
Sé spurningunum svarað ját-
andi er vafamál hvort skipulags-
breytingar í kirkjunni nægja
einar og sér til að vinna bug á
vandanum. Það er til bóta að
skilgreina valdmörk, koma í veg
fyrir uppsöfnun valds og áhrifa
hjá fáum einstaklingum, efla lýð-
ræði og gegnsæi og afmarka boð-
leiðir. Á sama tíma er mikilvægt
að rýna í félags- og stofnunar-
menningu kirkjunnar, brjóta upp
hefðbundin tákn og ramma sem
viðhalda leyndarhyggju og sam-
stöðu á fölskum grunni og endur-
heimta með því laskað traust.
Framtíð þjóðkirkjunnar hlýt-
ur að felast í þessu. Kirkja getur
verið þjóðkirkja af mörgum og
ólíkum ástæðum: vegna stærðar
sinnar, lögfræðilegrar stöðu eða
hvernig hún skilur hlutverk sitt
svo nokkuð sé nefnt. Þó er ljóst
að skorti trúnað og traust milli
kirkju og þjóðar er tómt mál að
tala um þjóðkirkju.
Hvernig á kirkjan að mæta
þolendunum?
Hvernig mætir kirkjan svo þol-
endunum þegar skaðinn er skeð-
ur? Við því er ekki til neitt eitt
svar. Þolendur eru fleiri en einn
og því um mismunandi reynslu,
tilfinningar og persónuleika að
ræða.
Hér hlýtur fyrsta skrefið þó
ætíð að felast í opnum samskipt-
um við hvern og einn þolanda
þar sem gagnkvæmur trúnað-
ur, traust og virðing eru til stað-
ar. Með stuðningi fagfólks þarf
hverjum þolanda að gefast kost-
ur á að finna leið til að finna mál-
inu farveg á sínum eigin forsend-
um. Eftir það ferli er hugsanlega
kominn tími til að ræða sátt við
kirkjuna og mögulega fyrirgefn-
ingu á mistökum, vanrækslu eða
jafnvel brotum sem framin hafa
verið.
Hvernig sættist kirkjan
við fortíð sína?
Skugginn af „biskupsmálinu“
mun grúfa yfir þjóðkirkjunni
enn um sinn. Hún þarf að svara
fyrir sjálfri sér og öðrum ágeng-
um spurningum um það hvernig
slíkir atburðir gátu átt sér stað
á upplýstri öld sem við héldum
að sú 20. væri er leið að lokum
hennar. Hún þarf að sættast við
eða a.m.k. sætta sig við þennan
þátt í fortíð sinni eins og ýmsa
aðra þætti sem hafa reynst henni
sárir. — Hvernig gerir hún það?
Hér finnast ekki einföld svör.
Vakandi sjálfsrýni kann þó að
hjálpa til og þá ekki síst til þess
að reyna að koma í veg fyrir
að sagan endurtaki sig. Það er
styrkur kirkjunnar að geta tek-
ist á í ýmsum álitamálum. Það
að sitt sýnist hverjum ber ekki
að líta á sem flokkadrætti og ríg
heldur taka ögruninni, leiða mál
til lykta með ábyrgri umræðu og
stefna að lausnum.
Gagnrýnisraddir í þjóðkirkj-
unni eru hluti af samvisku henn-
ar. Þær eru óþægilegar en ógna
kirkjunni ekki né stefna einingu
hennar í hættu. Það sem gæti
hinsvegar ógnað kirkjunni eru
gamalgróin varnarviðbrögð sem
kljúfa kirkjuna og einangra hana
frá umhverfinu.
Skýrsla rannsóknarnefndar
Kirkjuþings og umræðan
Ég sá fyrirsögn í Fréttablaðinu um að Fjárlaganefnd Alþingis
hefði útrýmt kjördæmapoti. Þess-
ari fyrirsögn var fylgt eftir með
velþóknun í forystugrein blaðsins
og skrifum dálkahöfunda. Tilefn-
ið var að ákvörðun var tekin um
það í nefndinni að hætta úthlutun
svokallaðra „safnliða“ og ákveða
aðeins heildarupphæðina og fram-
selja skiptinguna til ráðuneytanna
og annarra sem málið varðar.
Ég sat fyrir einum áratug í
Fjárlaganefnd Alþingis og tók
þátt í þessari úthlutun á sínum
tíma. Ég get tekið það fram strax
að mér finnst þetta skynsamleg
ráðstöfun.
Á tíunda áratugnum voru tekin
skref til breytinga, án þess að
ganga alla leið. Ein af þeim var
sú að fela fagnefndum þingsins að
gera tillögur um skiptingu til ein-
stakra málaflokka, og einnig var
það tekið upp að gera samninga
um menningarmál við landshluta-
samtök sem sáu síðan um úthlut-
un styrkja. Hluta þessara safnliða
var úthlutað af viðkomandi ráðu-
neytum. Nú hefur skrefið verið
stigið til fulls og vonandi gengur
þetta nýja fyrirkomulag vel og
verður til farsældar menningar-
málum í víðasta skilningi.
Þetta hefur hins vegar vakið
upp umræðu um kjördæma-
pot og fullyrðingar um að þing-
menn kæmu færandi hendi heim
í kjördæmi sín með fulla vasa af
peningum handa vinum sínum
og öðrum sem eru að vinna að
málum. Þetta er angi af þeirri
umræðu sem verið hefur uppi
um langan tíma að öll barátta
einstakra þingmanna fyrir kjör-
dæmi sín er kölluð kjördæmapot
og einkum eru það landsbyggðar-
þingmenn sem hafa fengið þessa
nafngift.
Mér hefur alltaf fundist þessi
umræða helgast af því að verið
sé að tala niður til kjósenda. Þeir
hugsi ekki heila hugsun um stjórn-
mál aðra en þá að kjósa þá sem
færi þeim fjármuni til afmark-
aðra áhugamála sinna, ekkert
annað komist að. Hafi einhverj-
ir „kjördæmapotarar“ á Alþingi
verið þessarar skoðunar held ég
að þessi þáttur sé afar ofmetinn
svo ekki sé meira sagt. Kjósend-
ur eru ekki eins miklir sérhags-
munamenn og margir halda. Það
er afstætt hvað kallað er „kjör-
dæmapot“. Er það kjördæmapot
að halda fram hagsmunum lykil-
stofnana í sínu kjördæmi svo sem
heilbrigðisstofnana, skóla, sveit-
arfélaga eða berjast fyrir umbót-
um í atvinnumálum og samgöngu-
málum svo eitthvað sé nefnt? Ég
áleit þetta skyldu mína á þeim
tíma sem ég var á Alþingi og varð
ekki var við annað en að það væri
þetta sem brann á fólki, ásamt
fjölmörgum almennum málum.
Það væri óskandi að þingmenn
sem hafa gott jarðsamband og
vilja berjast fyrir hagsmunamál-
um kjördæma sinna verði með-
höndlaðir með ofurlítið minni
alhæfingum en verið hefur.
„Útrýming kjör-
dæmapotara“
Norðurslóðir hafa fengið aukið vægi í alþjóðlegri umræðu
undanfarin ár og tengist það ekki
síst hnattrænum umhverfisbreyt-
ingum og áhrifum þeirra á svæð-
inu. Gera má ráð fyrir aukinni sókn
í auðlindir og umhverfisgæði norð-
ursvæða og aukinni skipaumferð
því samfara en þau tækifæri sem
þar gefast eru ekki án áhættu fyrir
haf- og strandsvæði og þá ekki
síður fyrir samfélög svæðisins,
sem mörg hver byggja afkomu sína
á nýtingu lifandi auðlinda hafsins.
Jafnframt hefur hækkandi hitastig
með bráðnun íss og styttri og mild-
ari vetrum í för með sér tækifæri
sem tengjast t.d. orkuöflun, land-
búnaði og ferðamennsku.
Þær breytingar sem núverandi
kynslóðir eru vitni að eru hnatt-
rænar með svæðisbundnum afleið-
ingum og aðlögun en tengjast einn-
ig frumkvæði fólks á svæðinu sem
birtist í aukinni pólitískri sjálf-
stjórn og menningarlegri vakn-
ingu. Þessar breytingar eru marg-
þættar, flóknar og samtvinnaðar
og kalla á rannsóknir, vöktun og
alþjóðlegt samstarf á öllum svið-
um umhverfis og samfélagsþróun-
ar þannig að sem best þekking liggi
til grundvallar við ákvarðanir um
framtíð norðurslóða.
Íslensk norðurslóðamálefni snúa
að rannsóknum, vöktun, fræðslu
og almennri umræðu sem tengjast
sérstakri og sameiginlegri náttúru,
samfélagsmenningu, atvinnuhátt-
um og sögu norðurslóða í alþjóð-
legu samhengi. Þrátt fyrir smæð
þjóðarinnar má benda á það fjöl-
þætta og hlutfallslega öfluga starf
sem þegar er innt af hendi við
stofnanir og verkefni hér á landi og
sem vakið hefur alþjóðlega athygli
og viðurkenningu. Íslendingar hafa
þannig haslað sér völl í alþjóðlegu
samstarfi norðurhjarans og hér
eru reglulega haldnir fundir og
ráðstefnur sem vekja enn frekari
athygli á umsvifum, innlendri getu
og reynslu til þátttöku á jafnræðis-
grundvelli við sköpun þekkingar
og samstarfs sem sameiginleg við-
fangsefni og vandamál samfélaga
svæðisins kalla á.
Um sumarsólstöður er haldin
á Akureyri sjöunda ráðstefna
Alþjóðlegra norðurslóðasamtaka
félagsvísindamanna (IASSA).
Ráðstefnuna skipulagði aðset-
ur samtakanna (sjá www.iassa.
org) sem hefur undanfarin þrjú
ár starfað undir forystu dr. Joan
Nymand Larsen, forseta IASSA,
innan veggja Stofnunar Vilhjálms
Stefánssonar. Aðalskipuleggjandi
ráðstefnunnar er dr. Jón Haukur
Ingimundarson og er hún haldin
við Háskólann á Akureyri í sam-
starfi við Akureyrarbæ, Rann-
ís, Arctic Portal, Rannsóknaþing
norðursins og Ferðaskrifstofu
Akureyrar. Ráðstefnan, sem hófst
22. júní, stendur í fjóra daga og í
henni taka þátt á fimmta hundrað
fræðimanna og sérfræðingar frá
um 30 löndum. Þetta er stærsta
vísindaráðstefna sem haldin hefur
verið í heimskautabænum Akur-
eyri.
Titill ráðstefnunnar er Sjónarhorn
heimskautasvæðanna í alþjóðlegri
samræðu og vísar sérstaklega til
þess hversu samþætt þróun og
framtíð arktískra samfélaga er
hnattrænum umhverfisbreyting-
um og samskiptum á heimsvísu.
Jafnframt er um að ræða ákveðin
skilaboð um að ekki beri að líta á
norðurslóðir sem óbyggðir og upp-
sprettu auðlinda, eða samfélög
svæðisins sem óvirka þolendur
breytinga, heldur séu íbúar norð-
ursins virkir þátttakendur sem
takist á við breytingar og geri þær
þannig að afurð sköpunar og sam-
félagslegrar aðlögunarhæfni.
Heimskautasvæðin í
alþjóðlegri samræðu
Trúmál
Hjalti
Hugason
kirkjuþingsfulltrúi
Sigrún
Óskarsdóttir
kirkjuþingsfulltrúi
Stjórnmál
Jón
Kristjánsson
fyrrverandi
alþingismaður
Norðurslóðir
Dr. Níels
Einarsson
forstöðumaður
Stofnunar Vilhjálms
Stefánssonar