SunnudagsMogginn - 30.05.2010, Side 30

30 30. maí 2010
S
veitarstjórnarkosningarnar fara fram í
skrítnu andrúmslofti núna. Kemur
fleira en eitt til. Margt bendir til að
þátttaka í þeim verði minni en áður, en
kosningaþátttaka hefur verið jafngóð eða betri
hér á landi en almennt tíðkast í nálægum lönd-
um.
Yfirburðastaða höfuðborgarinnar
Það hefur verið helsta sérkenni íslenskra sveit-
arstjórnarkosninga að eitt sveitarfélagið ber
höfuð og herðar yfir önnur og dregur að sér
mesta athygli og spennu í kosningum. Það er
höfuðborgin, Reykjavík. Þótt stærðarmunur
hennar og þeirra sveitarfélaga sem næst koma
sé nú mun minni en áður munar þó enn miklu.
Þessi sérstaða hefur meðal annars leitt til þess
að síðasta kvöldið fyrir kjördag koma for-
ystumenn framboðanna í Reykjavík saman í
sjónvarpssal og takast á. Í öðrum löndum koma
forystumenn flokka á landsvísu í sjónvarpssal
og takast á undir almennum stjórnmálalegum
forsendum í sveitarstjórnarkosningum sem
þingkosningum.
Hvaða meirihluti?
Það hefur oftast aukið spennuna í sveitarstjórn-
arkosningum mest að lengi vel stóð meg-
inspurning stjórnmálanna um það hvort einn
flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, héldi meirihluta
sínum í Reykjavík eða vinstriflokkar samein-
uðust um stjórn borgarinnar. Á þessu þótti
margt velta og flokkarnir sendu því iðulega öfl-
uga stjórnmálmenn á þennan vettvang. Þannig
höfðu sjö borgarstjórar úr röðum sjálfstæð-
ismanna verið ráðherrar eða urðu það síðar, þar
af fimm forsætisráðherrar landsins.
Stjórnmálafræðingar hafa iðulega haldið því
fram að Sjálfstæðisflokkurinn hafi gjarnan hald-
ið völdum í Reykjavík með minnihluta atkvæða
en meirihluta borgarfulltrúa vegna sund-
urlyndis vinstriflokkanna. Upp í þetta hafa illa
upplýstir viðmælendur gapað. Reglan var raun-
ar sú að Sjálfstæðisflokkurinn fékk hreinan
meirihluta, bæði atkvæða og fulltrúa. Hitt voru
undantekningarnar sem regluna sönnuðu. Í
seinustu kosningum þar sem Sjálfstæðisflokk-
urinn fékk hreinan meirihluta í Reykjavík árið
1990 fékk hann yfir 60 prósent atkvæða og 10
borgarfulltrúa af 15. Áður hafði flokkurinn
fengið 58 prósent atkvæða árið 1958 og jafn
marga borgarfulltrúa.
Háskaleg óvissuferð
Nú er öldin önnur. Kannanir sem birst hafa síð-
ustu dagana virðast sýna að svonefndur Besti
flokkur verði flokka stærstur í borgarstjórninni.
Ekkert bendir til þess að það fólk sem þann
lista skipar sé lakara eða verra fólk en það sem
hefur skipað sér á aðra bekki. Og hitt er ekki
síður rétt að hinir formbundnu stjórnmála-
flokkar, jafnt ungir sem gamlir, eiga ekki að
ganga að sætum í borgarstjórn vísum. Og verð-
skuldi þeir refsingu, af einhverjum ástæðum, er
svo sannarlega ekkert á móti því að þeir fái
hana. Því verður að vísu ekki neitað að hugs-
anlega séu menn eins og oft endranær að hengja
bakara fyrir smið. Það hefur margoft verið gert
áður um víða veröld og á öllum tímum. Verkn-
aðurinn er þá ekki bein refsing heldur miklu
fremur yfirlýsing um refsingu. Sú veitir fast að
því sambærilega útrás fyrir reiði og réttlát refs-
ing og er um leið eins konar fórnarathöfn til að
sefa særða réttlætiskennd. Þær skýringar, þótt
þær kunni að halda, bæta ekki stöðuna fyrir
bakarana sem taka skellinn.
Allt er þetta skiljanlegt og í einhverjum til-
vikum nauðsynlegt. En vandinn er að aðferðin
hefur margvíslega ágalla, og suma allalvarlega.
Ekki er ólíklegast að refsingu verði útdeilt í
kosningunum. En dómsúrlausnin verði óvænt
sú að það verði Reykvíkingar sjálfir sem dæmd-
ir verði til fjögurra ára óafturkræfrar refsingar
en ekki flokkarnir.
Upplausnarár
Reykvíkingar hafa nú um hríð búið við hálf-
gerða upplausn í stjórn sinna mála. Sú upplausn
hófst þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þá
borgarstjóri Reykjavíkurlistans, hrökklaðist
nokkuð óvænt úr sínu embætti í upphafi árs
2003. Samstarfsmenn hennar á listanum töldu
hana brjóta handföst fyrirheit við sig um að
ganga ekki til leiks á vettvangi eins flokks á
meðan hún fengi að gegna borgarstjóraembætt-
inu í skjóli og umboði vinstriflokkanna sem að
Reykjavíkurlistanum stóðu. Ingibjörg ákvað að
hasla sér völl sem forsætisráðherraefni Sam-
fylkingarinnar, hafa loforð sín að engu og halda
áfram, þrátt fyrir þau, sem borgarstjóri í að-
draganda alþingiskosninganna sem í hönd fóru.
Þetta var bíræfin ögrun gagnvart samstarfsfólki
og það sýndi óvæntan manndóm, setti hnefann
í borðið og Ingibjörg hrökklaðist úr embætti og
náði reyndar ekki árangri heldur í sókn eftir
forsætisráðherraembættinu. Á þeim sjö árum
sem liðið hafa frá þessum atburðum hafa sex
einstaklingar gegnt embætti borgarstjórans í
Reykjavík, sem áður þótti ein mesta virðingar-
og ábyrgðarstaða í landinu. Hefur þessi stað-
reynd mjög veikt stöðu og virðingu borg-
arstjóraembættisins. Til samanburðar má nefna
að þeir fimm borgarstjórar (af 20 borgarstjórum
alls í 102 ára sögu embættisins) sem lengst hafa
gegnt embætti borgarstjóra og haft hvað mest
áhrif á framþróun borgarinnar sátu samtals í
embætti í 62 ár, eða að meðaltali rúm 12 ár.
Reykjavíkurbréf 28.05.10
Grínið farið að grána?