Fréttablaðið - 14.07.2012, Blaðsíða 16

14. júlí 2012 LAUGARDAGUR16
ÞRÍBLAÐANÆLAN OG PERLUR SEM FJALLKONAN Á AFRÉTTARSKARÐI BAR
S
umarið 2004 fundu tveir
Seyðfirðingar tvær
bronsnælur í stórgrýtis-
urð norðan Vestdals-
heiðar við Seyðisfjörð.
Síðar kom í ljós að þar
hvíldi ríkulega búin kona sem hafði
borið beinin á tíundu öld. Skartið
sem konan bar gerir fundinn ein-
stakan í íslenskri fornleifafræði.
Rannsóknir Sigurðar Bergsteins-
sonar, fornleifafræðings og minja-
varðar Norðurlands eystra, hafa
nú leitt í ljós að kona sem fannst
í víkingagröf í Noregi árið 1954 á
margt sameiginlegt með „fjallkon-
unni“ íslensku.
Agnarsmár vegvísir
Það voru þeir Ágúst Borgþórs-
son og Unnar Sveinlaugsson frá
Seyðisfirði sem rákust fyrstir á
ummerki um konuna við Afréttar-
skarð, en í næsta nágrenni lágu
fornar gönguleiðir frá Seyðisfirði
upp á Hérað og í Loðmundarfjörð.
Unnar fann þríblaðanælu þegar
þeir klöngruðust yfir urðina en
stuttu seinna fann Ágúst það sem
reyndist vera brjóstnæla. Við
heim komuna höfðu þeir félagar
samband við minjavörð Forn-
leifaverndar ríkisins á Austur-
landi sem samstundis staðfesti
grun þeirra félaga að um merki-
legar forn minjar væri að ræða.
Nælurnar tvær, og aðrar þrjár
sem síðar fundust, eru úr bronsi
en fjórar þeirra voru gullhúðaðar
og skreyttar þráðum úr silfri.
Nokkrum dögum eftir fundinn
gengu vísindamenn frá Fornleifa-
vernd og hópur áhugamanna frá
Akureyri, Seyðisfirði og Egils-
stöðum upp að fundarstaðnum en
Ágúst og Unnar vísuðu veginn.
Fundarstaðurinn er gróðurlaus
urð í 600 til 700 metra hæð yfir
sjó. Klukkustundum saman var
leitað í urðinni með skipulögðum
hætti án árangurs, en þá fannst
glerperla undir steini á stærð við
títuprjónshaus sem reyndist verða
góður vegvísir.
Fjallkonan
Glerperlan agnarsmáa beindi
athygli hópsins að litlum skúta eða
holu í kletti rétt ofan við upphaf-
lega fundarstaðinn, en skútinn var
að mestu hulinn skriðu. Ákveðið
var að hefja uppgröft, þó menn
væru vanbúnir tækjum og tólum,
enda allra veðra von á heiðinni
sem gætu spillt fundarstaðnum
frekar en orðið var. Þennan fyrsta
dag fundust fleiri nælur og mikill
fjöldi af perlum, fjölbreytilegum
að lit og lögun.
Rannsókn næstu daga leiddi í
ljós leifar mannabeina; höfuðbein,
kjálka, tennur, upphandleggsbein,
nokkur rifbein og hryggjarliði.
Engin bein neðan mittis fundust.
Um líkamsleifar konu var að ræða,
sem hefur verið 18 til 25 ára þegar
hún lét lífið. Hún var uppi á ára-
bilinu 900 til 950. Hún var óvenju
ríkulega búin eins og nælurnar
fimm eru til marks um. Þær voru
vel varðveittar og gæði hand-
verksins áberandi mikil.
„Það sem vakti mesta athygli
var hins vegar sá mikli fjöldi perla
sem fannst,“ segir Sigurður. „Þær
voru á sjötta hundrað, en ummerki
á fundarstaðnum benda til að þær
hafi verið miklum mun fleiri. Þetta
er merkilegt af því að fram til þess
tíma höfðu alls fundist 600 perlur
á Íslandi.“
Drottningin
Hluti af rannsóknum Sigurðar, frá
því að fjallkonan fannst fyrir aust-
an, hefur verið að kanna hvort eitt-
hvað hliðstætt hafi áður fundist;
hvort einhverjar víkingagrafir á
Norðurlöndum séu sambærilegar.
Sigurður komst að því að nokk-
ur dæmi eru um að fundist hafi
grafir þar sem perlur voru all-
margar, eða allt að því hundrað að
tölu. Ein gröf var þó skýr undan-
tekning þessa; gröf sem fannst á
Fjallkonan átti sér norska systur
Árið 2004 fundust leifar ríkulega búinnar konu frá víkingaöld. Fundur hennar er einstakur hér á landi en hún bar á sjötta hundr-
að perla og annað skart. Nú er kominn í ljós annar sambærilegur fornleifafundur í Noregi og áleitnar spurningar hafa vaknað
um hverjar konurnar voru. Svavar Hávarðsson komst að því að heimildarmynd er í smíðum sem varpar ljósi á einstakan fund.
FUNDARSTAÐURINN Afdrepið í urðinni er ekki stórt. Þar fundust líkamsleifar konunnar, nælur og fjöldi perla. Tveimur nælum og perlum hafði hins vegar skolað frá skútanum,
niður urðina og í lækinn sem rennur þar fyrir neðan. Því má fullyrða að konan bar mun fleiri perlur en þær sem hafa fundist. MYND/SIGURÐUR BERGSTEINSSON
PERLUFJÖLD Alls fundust á sjötta hundrað perla. Flestar voru úr gleri og mjög smáar.
Einnig fundust stærri glerperlur, perlur úr bergkristal, rafi og svokölluðu karneóli sem
er hálfgegnsær rauðbrúnn glerhallur ættaður frá Indlandsskaga. Karneól var vinsælt
skart í fornum menningarríkjum Miðjarðarhafsins og barst þaðan til Evrópu. Gler-
perlur voru framleiddar víðs vegar um Evrópu á níundu og tíundu öld.
MYND/ÞJÓÐMINJASAFN ÍSLANDS
Hagbardsholmen, rétt sunnan við
Lófóten í Noregi árið 1954. Sam-
svörunin felst í því að konan sú,
sem er jafnan nefnd „ drottningin“
frá Hagbardsholmen, bar um
ellefu hundruð perlur auk annarra
góðra gripa.
„Perlurnar tengja leifar þessara
tveggja kvenna saman og einnig
hversu ríkmannlega þær voru
búnar að öðru leyti. Eins sú stað-
reynd að þær voru uppi á sama
tíma. Þetta er sá þráður sem ég er
að eltast við,“ segir Sigurður.
Kenningar
En hverjar voru þessar konur?
Hvaða ályktanir er óhætt að draga
út frá því sem vitað er í dag?
„Það sem ég er að gæla við er
að þær hafi verið seiðkonur eða
völvur. Það er lýsing á seiðkonu,
eða spákonu, í Eiríks sögu rauða
sem hét Þorbjörg lítilvölva. Það
er margt í þeirri lýsingu sem
er kunnuglegt,“ segir Sigurður.
„Þá sérstaklega að hún bar fjöl-
margar perlur, en hafa ber í huga
að sú lýsing var skrifuð á 13. öld
og tískustraumar þess tíma hafa
örugglega smitast inn í frásögnina
hvað margt annað varðar.“
Sigurður segir eðlilegt að álykta
að konurnar hafi haft háa stöðu í
þjóðfélaginu, en perlurnar benda
til þess að ekki sé um venju-
legar höfðingjakonur að ræða.
Perluskrautið sé stöðutákn og
staða þeirra í samfélaginu beri
að skoðast í því ljósi. Vitneskja
um seiðkonur, eða völvur, er hins
vegar af skornum skammti, og er
aðallega að finna í rituðum heim-
ildum frá 13. og 14. öld. Þær segja
okkur nokkuð en ljóst er að hlut-
verk þeirra var að segja fyrir um
óorðna hluti, enda var ásatrúin
seiðmannstrú.
Það sem vitað er um fjallkon-
una íslensku er að hún var ung að
árum. Hún ólst ekki upp á Íslandi,
samkvæmt rannsóknum á efna-
samsetningu í tönnum hennar.
Eins að hún bar beinin ein, en
engin ummerki hafa fundist um
hugsanlegt föruneyti hennar
þrátt fyrir leit, sem er merkilegt.
Að sögn Sigurðar hefði kona af
höfðingjaættum ekki ferðast ein;
það var hættulegt og stöðu sinnar
vegna hefði hún þurft þjónustulið.
Eins má gera ráð fyrir því að lík
hennar hefði verið sótt hefðu menn
vitað til ferða hennar á þessum
slóðum, hvað þá ef menn hefðu
vitað hvar hún lést, segir Sigurður.
Getgátur
„Allt eru þetta tilgátur, og ekkert
hægt að sanna. En þetta er svo
sérstakt að mér finnst að við
verðum að leita skýringa. Konan
í Noregi fannst í grafreit, og var
ríku legast búin þeirra sem þar
fundust. En hún var samt ekki
jörðuð með öðrum sem þar voru
heldur í útjaðri grafreitsins. Þetta
ýtir undir sérstöðu hennar í sam-
félaginu, og þeirra beggja raunar,“
segir Sigurður. „Ef konurnar hafa
verið seiðkonur, gæti það skýrt
hvers vegna konan við Seyðisfjörð
var ein á ferð og jafnvel einnig
að hennar hafi ekki verið leitað,
þar sem hún átti ef til vill ekki
fjölskyldu hér og menn hafi jafn-
vel borið fyrir henni óttablandna
virðingu. Menn hafi því ekki vilj-
að blanda sér í hennar mál, jafnvel
ekki eftir dauða hennar.“
Sigurður bætir við að um allt
land sé að finna sagnir um völv-
ur og jafnvel staði þar sem sagt er
að séu völvuleiði. Hvergi er þetta
þó eins algengt og einmitt á Aust-
fjörðum.
Drottning og Fjallkona í mynd
Allar þessar spekúlasjónir eru efni
heimildarmyndar sem Ljósop ehf.
er að vinna að í samvinnu við Forn-
leifavernd ríkisins og Þjóðminja-
safnið. Við gerð myndarinnar fóru
Guðbergur Davíðsson kvikmynda-
gerðarmaður og Sigurður til Norð-
ur-Noregs og skoðuðu þar gripi
drottningarinnar frá Hagbards-
holmen á minjasafninu í Tromsø og
skoðuðu grafreitinn og minjar frá
10. öld þar í grennd. Í ferðinni nutu
þeir leiðsagnar norskra fornleifa-
fræðinga og staðkunnugra áhuga-
manna á svæðinu. Gert er ráð fyrir
að heimildarmyndin verði tilbúin
til sýningar á vetri komanda, en
hún verður sýnd á RÚV.
ÞRÍBLAÐANÆLAN Nælan, sem var ein af fimm, var steypt úr bronsi og gyllt
að framan. Einnig fannst hringprjónn og járnhnífur af algengri gerð. Nælan er
ein sinnar gerðar sem hér hefur fundist og aðeins sex á Norðurlöndunum eru
sambærilegar. MYND/ÞJÓÐMINJASAFN ÍSLANDS