Fréttablaðið - 06.10.2012, Blaðsíða 40

6. október 2012 LAUGARDAGUR40
V
arla er hægt að
ímynda sér barn-
æsku án kvöldsagna
eins og Mjallhvítar
og dverganna sjö,
Öskubusku, Þyrni-
rósar eða Rauðhettu. Þessi ævin-
týri sem þeir bræður Jakob og
Wilhelm Grimm skráðu fyrir 200
árum hafa enn mikil áhrif á sam-
félagið og menninguna. Mjallhvít
og dvergarnir sjö urðu meira að
segja að efni fyrstu Walt Disney-
teiknimyndarinnar í fullri lengd
árið 1937 sem hefur skemmt mörg-
um kynslóðum upp frá því.
Þrátt fyrir að við sitjum nú
með þrívíddargleraugu í bíóum
þá breytast áhugamál mannanna
ekki mikið. Á þessu ári hafa tvær
kvikmyndir um Mjallhvíti verið
frumsýndar í bíó, Mirror Mirror
og Snow White and the Hunts-
man, sem byggja á sögu Grimms-
bræðra. Auk þess hófu göngu sína
í fyrra tvær bandarískar sjón-
varpsþáttaraðir sem innblásnar
eru af Grimmsævintýrum, Once
Upon a Time og Grimm. En hverj-
ir voru bræðurnir Jakob og Wil-
helm Grimm eiginlega og hvað
vakti fyrir þeim þegar þeir fóru
að safna ævintýrunum sem við
viljum enn þann dag í dag ekki
missa af?
Viðhorf Grimmsbræðra
Til að skilja betur áhuga Grimms-
bræðra á að safna ævintýrum og
þjóðlegum fróðleik er mikilvægt
að gera sér grein fyrir róman-
tísku viðhorfi þeirra til fortíðar-
innar. Í ævintýrum og þjóðlegum
fróðleik eins og háttum, leikjum
og lögum sáu Jakob og Wilhelm
Grimm leifar eins konar frum-
ljóðlistar (Urpoesie eða Natur-
poesie) sem þýskar hefðir byggðu
á. Almennt var fortíðarþrá á tíma-
bili Grimmsbræðra í mikilli tísku
meðal fræðimanna, sem leiddi til
upphafs þjóðernishyggju í Evrópu.
Bræðurnir mótuðust af andrúms-
lofti sem einkenndist af þörf fyrir
að sameina þjóðarsál og sjálfs-
mynd. Markmið þeirra var að
gefa samtímanum nýja merkingu
í gegnum afrek Þjóðverja frá fyrri
öldum til að styrkja þjóðernisvit-
und og hafa áhrif til sameiningar
þýsku þjóðarinnar og tungunnar á
tímum sem einkenndust af miklum
deilum.
Söfnunaraðferðir
Í fyrstu útgáfu Grimms ævintýra
fullyrtu Jakob og Wilhem að öll
birt ævintýri kæmu uppruna-
lega úr munnlegri geymd og
væru skráð eftir frásögn ólæss
almúgafólks þar sem, samkvæmt
Grimmsbræðrum, kjarni þýskr-
ar frumljóðlistar væri enn varð-
veittur. Annað kom þó á daginn.
Langflest ævintýri sem Jakob og
Wilhelm skráðu voru skráð eftir
vinum þeirra og kunningjum, yfir-
leitt konum sem voru vel mennt-
aðar og tilheyrðu borgarastéttinni.
Ein undantekning var bónda konan
Dorothea Viehmann sem sagði
Jakobi og Wilhelm Grimm nokk-
ur ævintýri. En þar sem hún var
af frönskum uppruna og þá einn-
ig ævintýrin sem hún þekkti, tóku
Grimmsbræður flest ævintýrin
sem höfð voru eftir henni út úr
seinni útgáfum Grimmsævintýra.
Auk þess störfuðu Grimmsbræður
á bókasöfnum og þar með kemur
ekki á óvart að rannsóknarefni
þeirra voru frekar textar og skjöl
en munnleg frásögn. Þessi atriði
leiddu seinna til mikillar gagnrýni
á Grimmsævintýri.
Þrátt fyrir að Jakob og Wilhelm
vildu endurvekja þýska þjóðarsál í
gegnum þjóðsögur og fornan fróð-
leik, höfðu þeir mikinn áhuga á
fræðilegri samvinnu við vísinda-
menn frá öðrum löndum. Jakob
Grimm varð fyrstur vísindamanna
til að rannsaka samhengi milli mál-
fræði, textafræði og goðafræði,
sem leiddi til skilnings á sameig-
inlegum rótum allra germanskra
tungumála hafa sem endurspegl-
uðust svo í goðafræði og þjóðsög-
um. Grimmsbræður voru mjög
glöggir á að finna tengingar þjóð-
sagna milli landa. Þeir uppgötv-
uðu að ævintýraminni endurtaka
sig án tillits til þess frá hvaða lönd-
um þau koma. Jakob og Wilhelm
reyndu þar af leiðandi að hvetja
fræðimenn frá öðrum löndum til
að safna líka þjóð legum fróðleik
og ævintýrum, einnig vegna þess
að fræðilegur samanburður ævin-
týra væri aðeins mögulegur í gegn-
um ævintýrasöfn sem byggja á vís-
indalegum aðferðum. Dæmi um
slíkt samstarf Jakobs og Wilhelms
Grimm hófst í gegnum áhuga
þeirra á norrænni trú og þjóðsög-
um frá Norður löndum. Wilhelm
Grimm stóð meðal annars í bréfa-
sambandi við norræna fræðimenn
eins og danska málfræðinginn Ras-
mus Kristján Rask í tengslum við
útkomu fyrsta fræðirits hans um
forndönsk hetjukvæði, þjóðkvæði
og ævintýri. Jakob Grimm hafði
góða kunnáttu á íslenskri tungu
og stefndi lengi að því að gefa út
þýska þýðingu Eddukvæða. Aldrei
varð þó af þeirri útgáfu. Seinna
lofaði Jakob mjög ævintýrasafnið
„Norske folkeeventyr“ eftir Peter
Asbjørnsen og Jørgen Moe vegna
nákvæmra vinnubragða og söfnun-
araðferða.
Þjóðsagnasafn á Íslandi
Á Íslandi smitaðist áhugi Grimms-
bræðra til Jóns Árnasonar og
Magnúsar Grímssonar. Jón Árna-
son, sem þekkti Grimmsævin-
týri einungis út frá danskri þýð-
ingu, og Magnús Grímsson, sem
þá var skólapiltur á Bessastöð-
um, ákváðu árið 1845 að safna
og skrá ævintýri, kvæði, sagna-
dansa og kreddur á Íslandi. Flest-
ar sögurnar skráði Magnús eftir
sam nemendum sínum úr öllum
landshlutum. Fyrsta ævintýra-
kver þeirra félaga birtist árið
1852 og kallaðist Íslenzk æfintýri.
Áhugavert er í þessu samhengi
að engin alvöru ævintýri birtust
í þessu kveri. Sama árið birtist
einnig þýðing Grimmsævintýr-
isins Mjallhvítar, æfintýri handa
börnum, eftir Magnús. En vegna
deilna milli Jóns og Magnúsar
um hvernig ætti að skrá ævintýri,
lauk verkefninu heldur snögglega.
Magnús vildi hafa ævintýrasafnið
bókmenntalegra og bæta við nátt-
úrulýsingum en Jón Árnason var
á móti því og vildi halda ævintýr-
unum í einföldum stíl.
Árið 1858 kom Þjóðverjinn Kon-
rad Maurer, sem var prófessor í
lögfræði við Münchenarháskóla,
til Íslands. Hann hafði mikinn
áhuga og þekkingu á norrænni
réttarsögu og íslenskri sögu,
tungumáli og þjóðtrú. Hann ferð-
aðist um Ísland allt sumarið 1858
og safnaði og skráði þjóðsögur
eftir frásögn Íslendinga en hand-
rit hans glataðist. Þar sem Konrad
var kunningi Jóns Sigurðssonar
forseta og studdi hann við sjálf-
stæðisbaráttuna var hann Íslend-
ingum kunnugur. Þess vegna
sagði fólk víða um Ísland honum
þjóðsögur og margt fróðlegt, þó að
hann væri utanaðkomandi. Konrad
Maurer gaf út bókina Isländische
Volkssagen der Gegenwart árið
1860 í Þýskalandi.
Á Íslandi kynntist hann einnig
Jóni Árnasyni og hvatti hann til
að halda áfram að vinna við ævin-
týrasafnið og hjálpaði honum að
gefa út safnið Íslenskar þjóð sögur
og ævintýri í tveimur bindum árin
1862 og 1864 í Leipzig í Þýska-
landi. Ekki er vitað hvort Grimms-
bræður hafi haft undir höndum
ævintýrasafn Jóns Árnasonar eða
þjóðsagnasafns Konrad Maurer og
lesið íslenskar þjóðsögur. Wilhelm
Grimm dó árið 1859 og Jakob fjór-
um árum seinna, árið 1863. Síð-
asta aldarfjórðunginn voru þeir
að vinna við umfangsmikla þýska
orðabók en voru tæplega hálfnaðir
þegar þeir létust.
Næsta Grimmsævintýrið sem
var þýtt á íslensku var Þyrnirós
árið 1865. Nokkrum árum síðar
fylgdi heildarþýðing á Grimms-
ævintýrum eftir Theodór Árna-
son sem kom út milli áranna 1922
og 1937. Þorsteinn Thorarensen
var sá síðasti sem þýddi Grimms-
ævintýrin í heild sinni, árið 1986.
Ævintýri byggja á furðulegum
og ótrúlegum atburðum, þar sem
dýr og plöntur geta talað, hey
verður að gulli og konungsdætur
verða fyrir álögum út af öfund
vondrar stjúpu. Þessi yfirnáttúru-
legu fyrirbæri eiga sér stað í fjar-
lægum, ókunnugum konungsríkj-
um og eru óbundin tíma og rými.
Oft voru Grimmsævintýri gagn-
rýnd fyrir að hafa neikvæð áhrif
á börn með því að draga þau inn
í óraunverulega heima. En ævin-
týri lýsa heiminum á táknrænan
hátt, segja frá björtum hliðum og
skuggahliðum lífsins og greina
gott frá illu á skýran hátt sem
getur hjálpað börnum að skilja
heiminn betur. Það sem skiptir
mestu máli að mati danska þjóð-
fræðingsins Bengt Holbek er far-
sæll endir ævintýranna, sem felst
oftar en ekki í hjónabandi.
Ástæðan fyrir því að okkur
finnst ævintýri svo hrífandi og
við gætum endalaust hlustað á
kvöldsögur eða farið í bíó og horft
á nýjar útgáfur af Mjallhvíti er
kannski sú hugmynd að lífið sjálft
sé ævintýri, eins og vísað er til
í lokaþulu íslenskra ævintýra:
„Köttur úti í mýri setti upp á sér
stýri, úti er ævintýri.“
Arfur ævintýrabræðranna
Á þessu ári eru 200 ár liðin frá því að Grimmsbræðurnir Jakob og Wilhelm gáfu út þekktasta ævintýrasafn heimsins Kinder-
und Hausmärchen í Þýskalandi. Romina Werth tók saman fróðleik um uppruna ævintýranna og áhrif þeirra á Íslandi.
HÖFUNDURINN Romina Werth
er MA-nemi í þjóðfræði við Háskóla
Íslands.
1
5
2
6
3
7
4
9
10
Mjallhvít í mörgum myndum
8
1. Mynd eftir Roland Risse frá
lokum 19. aldar.
2. Mjallhvít og dvergarnir sjö eftir
Margaret Tarrent árið 1915.
3. Mjallhvítarmyndskreyting eftir
Mervyn Peake árið 1946.
4. Mjallhvít sofandi í rúmi
dverganna eftir Peter Newell
árið 1907.
5. Mjallhvítarskreyting eftir
Millicent Sowerby árið 1909.
6. Snow White and the Hunts-
man, bíómynd frá 2012.
7. Mirror Mirror, bíómynd frá 2012.
8. Walt Disney-útgáfa af Mjallhvíti
og dvergunum sjö árið 1937.
9. Gömul myndskreyting af Mjall-
hvíti og vondri stjúpu hennar.
10. Mjallhvít í mynd Bess Livings
frá árinu 1938.
GRIMMSBRÆÐUR
Jakob og Wilhelm Grimm fæddust árið
1785 og 1786 í Hanau, lítilli borg nálægt
Frankfurt, og voru elstir af sex börnum
Phillips Wilhelms og Dorotheu Grimm.
Bræðurnir tveir þurftu snemma að takast á
við raunveruleika lífsins þegar faðir þeirra,
sem var stiftamtmaður, dó árið 1796 án
þess að hafa tryggt fjárhagslegt öryggi fjöl-
skyldunnar til framtíðar. Með fjárhagslegri
aðstoð frænku bræðranna var Jakobi og
Wilhelm gert kleift að stunda nám í fram-
haldsskóla og seinna í lögfræði við háskóla
og kláruðu þeir báðir námið á mettíma og
með góðum árangri. Frá þessari stundu
voru örlög Jakobs og Wilhelms fléttuð
saman. Bræðralag var einkunnarorð þeirra
og varð að grundvelli fyrir samvinnu þeirra á mörgum fræðisviðum eins og
málfræði, textafræði, goðafræði og þjóðsagnafræði.