Læknablaðið - 15.04.1988, Blaðsíða 17

LÆKNABLAÐIÐ 1988; 74: 129-36
129
Tómas Helgason
ÁFENGISNEYSLUVENJUR OG EINKENNI UM
MISNOTKUN 1974 OG 1984
ÚTDRÁTTUR
Rannsóknir á áfengisneyslu íslendinga sem voru
20-49 ára 1974 og þeirra sem voru 20-59 ára 1984
sýna, að áfengisneytendum hefur fjölgað
hlutfallslega, einkum konum og yngra fólki.
Meðalneysla karla í hvert skipti minnkaði aðeins,
en meðalneysla kvenna hélst svipuð. Hins vegar
var drukkið oftar 1984 en 1974. Neysla léttra vína
hefur aukist. Þrátt fyrir þessar breytingar á
neysluvenjum sérkennist drykkja íslendinga
áfram af ölvunardrykkju eins og sést af því, að
tveir þriðju hlutar karla á aldrinum 20-49 ára sem
neyta áfengis drekka venjulega 6 skammta eða
meira í hvert skipti á árinu 1984.
Algengi einstakra einkenna um misnotkun
minnkaði aðeins á milli ára. Sé misnotandi
skilgreindur sem sá er hefur einhver þrjú eða fleiri
af 8 einkennum, fækkaði misnotendum frá 1974
til 1984. »Stórneytendum« fækkaði einnig.
Vafasamt er hvort þetta stenst, þar eð
svarhlutfallið var mun lægra 1984 og vitað er úr
fyrri rannsóknum að misnotendur og
stórneytendur eru fleiri meðal þeirra sem ekki
svara. Þó hafði algengi áfengisfíknarinnar ekki
breyst og fleiri höfðu leitað aðstoðar vegna
áfengismisnotkunar 1984 en 1974.
INNGANGUR
Opinberar skýrslur um innflutning og sölu áfengis
veita mikilvægar upplýsingar um heildarneyslu
þjóðarinnar, þróun hennar og tengsl við ýmis
vandamál sem fylgja áfengisneyslu (1). Þessar
skýrslur veita upplýsingar um heildarmagn og
skiptingu milli tegunda. Þær veita hins vegar ekki
upplýsingar um hverjir það eru sem neyta áfengis
og hvernig neyslan skiptist á milli manna á
mismunandi tímum, hve mikið þeir drekka, hve
oft, hvenær, hvað, hvar, hvers vegna né heldur
hvernig neyslan breytist með tímanum hjá sama
manni. Til þess að afla þessarar vitneskju er
nauðsynlegt að framkvæma neyslukannanir með
Frá Geðdeild Landspítalans. Barst 16/09/1987. Samþykkt
04/01/1988.
því að snúa sér beint til fólksins og spyrja,
bréflega, simleiðis eða með heimsóknum. Val á
aðferð veltur á ýmsu, svo sem kostnaði og
tiltækum mannafla, og verður nánar fjallað um
aðferðafræðina í annarri grein (2). Slíkar
neyslukannanir þarf að endurtaka ef ætlunin er
að fylgjast nánar með breytingum neyslunnar,
annars vegar hjá sama fólkinu með hækkandi
aldri og hins vegar með breytingum á
neytendahópum sem verða með breyttum
tíðaranda.
Fyrsta könnun, sem gerð var hér á landi til þess að
kanna drykkjuvenjur fólks, var í sambandi við
athugun sem við Gylfi Ásmundsson (3) gerðum
1967 á hópi ungra ofdrykkjumanna og
jafnöldrum þeirra sem ekki voru þekktir að
ofdrykkju. Á árinu 1972 hófumst við síðan handa
um viðamikla könnun á áfengisneysluvenjum
Reykvíkinga, ásamt Jóhannesi Bergsveinssyni (4).
Þessi könnun var látin ná til annarra Iandsmanna
1974 (5, 6).
AÐFERÐ OG EFNIVIÐUR
Til þess að leita svara við framangreindum
spurningum var tekið 3,7% tilviljunarúrtak fólks
á aldrinum 20-49 ára úr hverju lögsagnarumdæmi
landsins á árunum 1972 og 1974 (hér eftir kallað
1974). í úrtakinu urðu rúmlega 3.000
einstaklingar. Þeim voru send bréf og
spurningalistar þar sem beðið var um
áðurgreindar upplýsingar, en jafnframt var spurt
um einkenni, sem bentu til misnotkunar og
hvenær áfengis hefði verið neytt í fyrsta sinn. Á
spurningalistanum voru 25 spurningar, sem
vörðuðu áfengisnotkun, með mismunandi
svarmöguleikum. Ennfremur var spurt um
Tafla I. Úrtak til athugunar á áfengisneyslu 1974 og
1984.
Núverandi aldur Hundraöshluti svara
Úrtaksár Fjöldi 1974 1984
1974 1984 30-59 ára 20-29 ára 3.016 1.304 80,1 58,6 63,3