Morgunblaðið - 16.07.2013, Side 19

19
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 16. JÚLÍ 2013
Legið í lauginni Ferðamenn hvíla lúin bein og njóta lífsins í saltblönduðu vatni í heitri náttúrulaug á Ströndum. Volgrur, eða heitar uppsprettur, eru víða á Ströndum, meðal annars í Krossnesi.
Árni Sæberg
Sunnudaginn 7. júlí síðastlið-
inn var vígður minnisvarði og
torg til minningar um séra
Bjarna Þorsteinsson tónskáld
og heiðursborgara Siglufjarðar.
Minnisvarðann gerði listakonan
Ragnhildur Stefánsdóttir og
torgið hannaði Fanney Hauks-
dóttir arkitekt. Steinverkið
gerði Þór Sigmundsson stein-
smiður. Gefandi minnisvarðans
er Arnold Bjarnason og gefandi
Bjarnatorgs og stuðlabergs er
Siglfirðingurinn Páll Sam-
úelsson.
Það var hrífandi stund þegar „afadrengir“
séra Bjarna, þeir Arnold Bjarnason og Henn-
ing Bjarnason, afhjúpuðu minnisvarðann.
Sunnangolan lék um hátíðargesti sem voru
fjölmargir. Um leið og bræðurnir afhjúpuðu
minnisvarðann varð stafalogn – stillilogn.
„Eldhugi við yzta haf“ var séra Bjarni Þor-
steinsson nefndur í nýútkominni og vandaðri
bók eftir Viðar Hreinsson, sagnfræðing. Þessi
yfirskrift bókarinnar er svo sannarlega rétt-
mæt. Séra Bjarni var „eldhugi“ svo ekki sé
meira sagt. „Þúsund þjala smiður í orðsins
fyllstu merkingu.“
Séra Bjarni Þorsteinsson var vígður til
prests árið 1888. Þjónaði hann Hvanneyr-
arprestakalli, er síðar var nefnt Siglufjarð-
arprestakall.
Einnig gegndi séra Bjarni prestsþjónustu í
Kvíabekkskirkju. Kannske var það upphafið
að sameiningu byggðanna á Ólafsfirði og
Siglufirði. Frægar voru ferðir séra Bjarna til
Ólafsfjarðar til messugjörðar í Kvíabekks-
kirkju. Á þeim tíma var Siglufjarðarprestakall
eitt „afskekktasta, fámennasta og rýrasta
prestakall landsins“. Þegar til Siglufjarðar
kom fékk séra Bjarni húsnæði og fæði í svo-
nefndu „Maðdömuhúsi“ á Eyrinni. Þar bjó
hann síðar ásamt eiginkonu sinni, Sigríði Lár-
usdóttur Blöndal, og fjölskyldu eða í ein tíu ár
þar til þau fluttu á prestssetrið á Hvanneyri,
hvar enn er glæsilegt prestssetur.
Í „ Maðdömuhúsi“ er nú þjóðlagasetur séra
Bjarna Þorsteinssonar. Þar skráði
hann þjóðlagasafn sitt að stórum
hluta.
Ekki er hægt hér í stuttri grein
að rekja nákvæmlega hinn merka
feril séra Bjarna Þorsteinssonar.
Lítum fyrst á þann þátt er snýr að
kirkjunni. Hann þjónaði sem
sóknarprestur á Siglufirði í 47 ár.
Hann stóð fyrir byggingu Siglu-
fjarðarkirkju ásamt Siglfirðingum.
Við vígslu kirkjunnar, 28 ágúst
l932, sagði biskup Íslands, Jón
Helgason, orðrétt; „Kirkjan er, og
átti hann við Siglufjarðarkirkju,
veglegasta guðshús á landi hér.“ Á
sínum tíma var hún stærsta kirkja landsins og
er ein af þeim stærri enn í dag. Um tíma hýsti
hún Gagnfræðaskóla Siglufjarðar, eða í ein 18
ár. Þar er nú glæsilegt safnaðarheimili. Það
var mikið lán fyrir Siglufjarðarkirkju og söfn-
uðinn að séra Bjarni gerði einstakan samning
fyrir kirkjuna, samning sem á sér engan líkan
hér á landi. Hann seldi íslenska ríkinu Hvann-
eyrarána til virkjunar. Afhenti hann ríkinu
landið við ána með þeim skilyrðum, að Siglu-
fjarðarkirkja fengi frítt rafmagn til upphit-
unar og lýsingar. Í lok samningsins segir:
„Þessi samningur er óuppsegjanlegur um ald-
ur og ævi.“ Þessi samningur stenst, er und-
irritaður af ráðherra.
Áður en við víkjum frá hinum kirkjulega
þætti í lífi séra Bjarna, en hann einn myndi
halda nafni hans á lofti hér á landi, um aldur og
ævi, skal minnst á Hátíðarsöngvana sem séra
Bjarni samdi. Í kirkjunni nefnum við þá „há-
tíðarlítúrgíuna“ sem er sungin, tónuð af prest-
um og kirkjukórum á öllum hátíðum kirkj-
unnar .
Þekkjum við ekki upphafs- og lokaorðin á
aðfangadagskvöld, en textinn er úr hinni helgu
bók? „Sú þjóð sem í myrkri gengur, sér mikið
ljós.“ „Að kvöldi dags skuluð þér vita að Drott-
inn kemur.“ Á páskum: „Sá steinn sem bygg-
ingarmennirnir burt köstuðu, er nú orðinn að
hyrningarsteini.“ Eða lok lítaníunnar sem er
rituð á legstein þeirra hjóna Sigríðar Blöndal
og séra Bjarna á Hvanneyri.
„Ó drottinn, heyr mína bæn.“ Nú þegar við
höfum rifjað upp verk séra Bjarna á hinum
kirkjulega vettvangi, kem ég að stærsta og
merkasta verki séra Bjarna, en það er söfnun
íslenskra þjóðlaga, skráning og útgáfa á Þjóð-
lagasafninu. Fyrst gefið út árið l906. Séra
Bjarni safnaði þjóðlögunum saman á árunum
l880-l905. Það gekk illa á sínum tíma að fá
þjóðlagasafnið útgefið. Jafnvel í þingsölum var
hlegið að slíkri útgáfu, það þótti ekki merkilegt
að safna saman slíkum lögum. Það fór því svo,
sem betur fer, að Þjóðlagasafnið var gefið út á
kostnað Carlsbergssjóðsins í Kaupmannahöfn.
Jón Ásgeirsson tónskáld segir og er ekki einn
um þá skoðun sína „að Þjóðlagasafnið sé mesta
og merkasta verk íslenskrar tónlistarsögu“.
Lögin hans séra Bjarna þekkir þjóðin og
elskar. Hér má nefna nokkur þeirra: Ég vil
elska mitt land – Blessuð sértu sveitin mín –
Sólsetursljóðið og Kirkjuhvol.
Nöfn nokkurra laga séra Bjarna eru rituð á
stuðlabergið á Bjarnatorgi. Já, saga séra
Bjarna er merkileg um svo margt. Hann er oft
nefndur „faðir Siglufjarðar og höfundur Siglu-
fjarðar“.
Hann skipulagði Siglufjarðarkaupstað.
Gerði aðalskipulag bæjarins sem sést best á
Eyrinni. Fræðingar á sviði skipulagsmála í
dag segja að aðalskipulag kaupstaðarins sé
eitt það merkasta á Íslandi. Göturnar á Eyr-
inni vitna um það. Þær eru beinar og horn-
réttar. Ekki ólíkt skipulagi New York-borgar.
Séra Bjarni barðist fyrir því, að Siglufjörður
fengi kaupstaðarréttindi og var hann þar í far-
arbroddi. Sú stóra stund rann upp 20. maí árið
l918. Það eru því aðeins fimm ár þar til Sigl-
firðingar fagna hundrað ára afmæli kaupstað-
arins.
Við fyrstu kosningar til bæjarstjórnar í júní
árið l9l9 komu fram tveir listar: A-listi studdur
af kaupmönnum og útgerðarmönnum og B-
listi studdur af verkamönnum.
Bjarni Þorsteinsson var á báðum listum,
fékk 136 og hálft atkvæði, sá hinn næsti af
frambjóðendum fékk 70 atkvæði. Áður hafði
hann verið oddviti hreppsins. Það eru ekki ýkj-
ur að segja að séra Bjarni hafi verið „allt í öllu“
á Siglufirði.
Þegar Siglufjörður er nefndur kemur eðli-
lega strax upp í huga okkar síldin sjálf, silfur
hafsins, en um leið saga séra Bjarna Þorsteins-
sonar. Séra Bjarni var einkar glæsilegur og
myndarlegur maður á velli. Hann var mikill
„gleðimaður“, eins og það er orðað í bókinni
um hann. Hann hafði yndi af því að gleðjast
með glöðum og lyfta glasi í góðra vina hópi.
Hann samdi mörg lög og texta, sem þjóðin
syngur á gleðistundum lífsins. Nefnum aðeins
eitt þeirra: Könnumst við ekki við þetta lag?:
„Það liggur svo makalaust ljómandi á mér.
Mér líkar svo vel, hvernig heimurinn er.
Mér sýnist allt lífið svo ljómandi bjart
Og langar að segja svo dæmalaust margt
Hæ!dúlja ! dúlja ! daj…….
Það skilst varla hjá mér eitt einasta orð,
Mér allt sýnist hringsnúast: stólar og borð.
Minn hattur er týndur og horfið mitt úr.
Ég held ég sé kominn á sjóðandi túr.
Hæ! dúljá! o.s.frv.
Já, séra Bjarni kom víða við. Ekkert var
honum óviðkomandi. Allt lífið skipti máli eins
og reyndar er boðað í kirkjunni hans, sem
hann þjónaði svo lengi. Fyrir störf sín var séra
Bjarni heiðraður á margan hátt: Hann var
gerður að heiðursprófessor við Háskóla Ís-
lands og hlaut riddarakross Hinnar íslensku
fálkaorðu.
Bjarni kom víða við. Hann var m.a. einn af
forvígsmönnum elstu peningastofnunar lands-
ins, Sparisjóðs Siglufjarðar. Líklega hefur
honum þó þótt vænst um þegar Siglfirðingar
gerðu hann að sínum fyrsta heiðursborgara.
Eftir Vigfús Þór Árnason » Það var hrífandi stund þeg-
ar „afadrengir“ séra
Bjarna, þeir Arnold Bjarnason
og Henning Bjarnason, afhjúp-
uðu minnisvarðann.
Vigfús Þór
Árnason
Höfundur er prestur.
„Eldhugi við ysta haf“