Læknablaðið - 15.04.2009, Blaðsíða 51

UMRÆÐUR O G FRÉTTIR
HEIMILISOFBELDI
Ingólfur hefur um árabil stundað rannsóknir í
félagsfræði á einkennum ofbeldis og afleiðingum
þess og starfar sem lektor við Háskóla íslands.
„Samkvæmt staðalmyndinni af konum sem
orðið hafa fyrir ofbeldi heima fyrir, sér á henni
líkamlega. Hún er lemstruð, brotin og með
glóðarauga. Það eru býsna augljós einkenni. En
annað sem er ekki jafnaugljóst en geta þó verið
vísbendingar um ofbeldi er ef konan leitar oft til
heimilislæknis af frekar óljósum ástæðum. Eitthvað
er að en erfitt er að setja fingurinn nákvæmlega á
hvað það er. Einnig ef það gerist oft að konan nýtir
ekki pantaðan tíma. Er hún áberandi hirðulaus um
útlit sitt? Önnur einkenni geta verið þunglyndi og
kvíði sem læknar þekkja ágætlega en hitt sem ég
nefni eru vísbendingar sem fylgja ætti eftir því það
eru andlegar birtingarmyndir ofbeldis sem konan
á erfitt með að tjá beinum orðum. Mynstraðir
áverkar eru einnig vísbending, far eftir skósóla eða
einhver áhöld sem notuð hafa verið við barsmíðar,
misgamlir marblettir og ólíklegar skýringar
á líkamlegum meiðslum. Ef makinn fylgir
konunni alltaf í læknisheimsóknir er það enn ein
vísbending sem ætti að kveikja grunsemdir. En
jafngott og það er að hafa augun opin er það vitað
að fjölmargar konur búa við ofbeldi án þess að
sýna nokkur af þessum einkennum. Þess vegna
hafa heilbrigðissamtök víða um lönd eindregið
mælt með því að tekin sé upp kembileit. Það ætti
að vera meðvituð ákvörðun hvort kembileit er
tekin upp eða ekki. En það má einnig koma fram
að í könnun á vegum dómsmálaráðuneytisins
árið 1996 kom fram að 25% kvenna sem sögðust
hafa orðið fyrir ofbeldi á heimilinu höfðu leitað
til heimilislæknis, 21% til geðlæknis og 17% til
slysavarðstofu og um 75% þeirra voru ánægðar
með aðstoðina sem þær fengu."
Þrjár spurningar
Ingólfur segir kembileitina ekki þurfa að vera
flókna eða viðamikla. „Bresku læknasamtökin hafa
sagt að aðeins þurfi þrjár einfaldar spurningar.
Hefurðu fundið fyrir ótta gagnvart maka þínum?
Hefur maki þinn einhvern tíma meitt þig
eða hótað þér? Hefur makinn hótað eða lagt
hendur á börnin? Ef konan segir nei við þessum
spurningum nær það ekki lengra. Erla Kolbrún
Svavarsdóttir og Brynja Örlygsdóttir hafa þýtt
og notað svokallaðan WAST-lista (Women Abuse
Screening Tool) sem hefur átta spurningar. Ef
konan svarar fyrstu tveimur spurningunum
þannig að það sé engin spenna í sambandinu og
þau leysi úr ágreiningi án erfiðleika þarf ekki að
leita lengra. Þetta þarf því ekki að vera tímafrekt
og er mjög einfalt. Ljósmæður í Svíþjóð sem hafa
notað svona spurningar sögðu að þetta hefði verið
bitinn sem vantaði í púslið. Þær fundu að eitthvað
var að hjá konunni og þegar spurt var þessara
einföldu spurninga og í ljós kom að konan bjó við
ofbeldi þá small allt saman."
Viðbragðsáætlunin sem stofnunin þarf að
hafa komið sér upp skiptir miklu máli fyrir hvort
konan treystir sér til að segja frá aðstæðum sínum.
„Þær þurfa að geta treyst því að eitthvað taki við
þeim svo þær fari bara ekki úr öskunni í eldinn.
Það hefur einnig sýnt sig að þær vilja langflestar
að eitthvert úrræði sé í boði fyrir makann annað en
hringja á lögregluna og leggja fram kæru. Margar
konur hika líka við að segja frá vegna barna sinna;
þær óttast að börnin verði tekin af þeim ef upp
kemst um heimilisofbeldið. Vissulega er það
þannig að ef börnin eru í hættu gengur velferð
þeirra fyrir en það er einnig mikilvægt að gera
konum grein fyrir því að það sé fjarri því sjálfgefið
að börnin verði tekin af þeim þó ofbeldi hafi verið
hluti heimilislífsins."
Kreppan eykur ofbeldi
Ingólfur andvarpar þegar hann er spurður hvort
það sé ekki skiljanlegt að konur hiki við að segja
frá af ótta við viðbrögð makans. Þar eru úrræðin
til verndar konunni fremur vanmáttug.
„Því miður já. Kvennaathvarfið er ein lausn til
að leita skjóls en það er ekki til langframa og hin
lausnin felst í því að fá nálgunarbann á makann
ef hann er farinn af heimilinu. Það hefur reyndar
virkað svona og svona, auk þess sem erfitt hefur
verið að fá yfirvöld til að beita því. Það hefur svo
lítil áhrif á marga ofbeldismenn þó sett hafi verið
á þá nálgunarbann. Hins vegar getur það hjálpað
konuimi við að fá skjóta aðstoð lögreglu ef hún
sér að maðurinn er að brjóta nálgunarbannið.
Öryggismat er eitt af því sem þyrfti að vera í
viðbragðsáætlun og dæmi eru um það í bókinni.
Það þarf að vera hægt að meta það og segja við
konuna að ákveðnir þættir bendi eindregið til
þess að hún sé í hættu. Við megum hins vegar
ekki gleyma því að konur sem hafa búið við
ofbeldi um langa hríð eru niðurbrotnar á sál og
líkama. Sjálfsvirðing þeirra er í molum, þær hafa
kannski ekki fengið að taka sjálfstæða ákvörðun
um nokkurn hlut og stöðugt verið núið upp úr
því hversu ómerkilegar og vitlausar þær séu. Það
þarf að fara vel að konunni og hjálpa henni en
ekki taka af henni ráðin og segja henni hvað henni
sé fyrir bestu. Hún verður að fá að ráða ferðinni
og ákveða hvert framhaldið eigi að vera. Það er í
rauninni fyrsta skrefið í að byggja upp sjálfstraust
hennar að nýju."
Margir hafa velt því fyrir sér hvort heimilis-
LÆKNAblaðið 2009/95 299