Læknablaðið - 15.04.2009, Page 16

Algengi offitu (%)
FRÆÐIGREINAR
RANNSÓKNIR
45,0
40,0
35,0
30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
25-34 35-44 45-54 55-64 65-74 75-84
Aldurshópar
Mynd 7. Algengi offitu
hjá 25-84 ára fólki á íslandi,
2004-2007 með 95%
staðalfrávikum.
viðsnúningur á því undanfarin ár. í fyrrnefndri
grein í Læknablaðinu kom fram að 1997-2002
var einn með þekkta sykursýki á móti tveimur
ógreindum. Nú eru hlutfallið öfugt, tveir þekktir
á móti einum óþekktum sem þýðir að óþekkt
sykursýki er um 33% af algengi sykursýki hjá
íslendingum. Hlutfall óþekktrar sykursýki af
heildarsykursýki hefur að okkar viti verið birt
lægst 24% á írlandi21 og 26% í Ástralíu,22 en er oft
um 30-40% en allt upp í 65% á Spáni.23
En hver er ástæða þessarar þróunar, það
er aukningar sykursýki og ofþyngdar/offitu?
Mikilvægt er fyrir stjórnvöld og almenning
að gera sér grein fyrir hvers vegna tilteknir
áhættuþættir hjarta- og æðasjúkdóma versna,
en flestir áhættuþættirnir lagast. Hvað höfum
við gert rétt og hvað má betur fara við mótun
heilbrigðis- og lýðheilsustefnu?
Á vef Lýðheilsustöðvar eru birtar tölur yfir
fæðuframboð á íslandi sem gefa vísbendingu um
mataræði þjóðarinnar.24 Svo virðist sem mataræði
í heild sé heldur að batna hjá íslendingum. Á
vefnum er þó bent á ýmislegt sem betur mætti
fara, til dæmis er neysla á sykruðum drykkjum
talin óhófleg hér á landi. Hins vegar virðist neysla
grænmetis og ávaxta aukast stöðugt. Mikilvægt
er að átta sig á að samkvæmt upplýsingum um
fæðuframboð síðastliðna fimm áratugi virðist
orkan ekki aukast mikið.24 Svipaðar niðurstöður
má sjá annars staðar í Evrópu. Þannig sýnir nýleg
rannsókn frá Spáni að orkuneysla 1992 og 2002 þar
í landi er svipuð þrátt fyrir svipaða þróun í offitu
og annars staðar í Evrópu.25
En hvers vegna þyngjumst við ef orkan í
mataræðinu eykst ekki mikið? I grein Hólmfríðar
Þorgeirsdóttur og félaga frá 2001 í Læknablaðinu
um þróun ofþyngdar og offitu meðal 45-64 ára
Reykvíkinga á árunum 1975-1994, sem byggir á
gögnum Hjartavemdar, eru fróðlegar umræður
um orsakir aukinnar ofþyngdar. Meginniðurstaða
greinarhöfunda er að nærtækasta skýring á
aukinni offitu hér á landi sé minni hreyfing fólks
við daglegar athafnir og störf.26
Ólíklegt er að unnt sé eða æskilegt að snúa
við þeirri tækniþróun sem leitt hefur af sér
minnkandi hreyfingu við daglegar athafnir. Þótt
okkar niðurstöður sýni að hreyfing í frítíma hafi
aukist mikið undanfarið er ólíklegt að orkunotkun
hreyfingar í frítíma muni geta vegið upp það sem
líkamleg vinna krafðist áður fyrr.27 Því virðist
ljóst að bæði minni neysla orkuríkrar fæðu og
meiri hreyfing þarf að koma til. Sú hreyfing getur
vissulega verið fólgin í aukinni hreyfingu í frítíma
en einnig er mikilvægt að auka hreyfingu í daglegu
lífi, helst þannig að fólk upplifi hreyfinguna sem
sjálfsagðan hluta daglegs lífs.
Hér bendum við á tvö atriði af fjölmörgum
sem eru á færi stjórnvalda til að bregðast við
vandanum.
Byggðarskipulag getur haft áhrif á hreyfingu
fólks. Rannsóknir bæði frá New York og
Atlanta í Bandaríkjunum á tengslum offitu og
borgarskipulags hafa sýnt að því blandaðri sem
landnotkun er annars vegar (það er svæði þar
sem íbúðum, verslunum, þjónustu, stofnunum
og atvinnustarfsemi er blandað) og hins vegar
því þéttari sem byggðin er, þeim mun meiri öfug
fylgni er við offitu.28-30 Áhrifin eru rakin til þess
að með blandaðri og þéttari byggð verða ganga
og hjólreiðar algengari ferðamáti og hreyfing
þannig aukin í daglegum athöfnum. Einnig
hefur verið sýnt fram á að aðstaða til göngu
og hjólreiða hefur áhrif á hve mikið menn nota
þennan samgöngumáta.31 Nýleg sænsk rannsókn
leiðir í ljós að líkur á offitu og ofþyngd eru 30-40%
minni ef gengið er eða hjólað í vinnu.32 Þétting
og blöndun byggðar gæti því aukið hreyfingu í
daglegu lífi.
Önnur leið á valdi stjórnvalda er skattlagning
á matvörum og að skylda matvælaframleiðendur
til að bæta innihaldslýsingar. í nýlegri breskri
rannsókn þar sem metnar voru mismunandi
aðferðir til að hækka skatta á óhollum mat var
áætlað að hægt væri að draga úr dauðsföllum af
völdum hjarta- og æðasjúkdóma um 1,7% með
markvissri skattlagningu.33
Varðandi merkingar á matvæli má benda
á hugmynd Evrópsku hjartaverndarsamtakanna
(European Heart Network). í nýlegum
athugasemdum þeirra við drög að frumvarpi
framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að
stefnu um næringu Evrópubúa árið 2007 komu
fram athyglisverðar tillögur.-34 Til dæmis er þar lagt
til að merkingar á matvæli verði bættar þannig að
264 LÆKNAblaðið 2009/95