Læknablaðið - 15.04.2009, Blaðsíða 22

FRÆÐIGREINAR
Y F I R L I T
Tafla I.
Skilgreining
Hugbrigðaröskun tilheyrir líkömnunarröskunarsjúkdómum (somatoform disorders) í ameríska
greiningarkerfinu DSM IV. Þrátt fyrir að einkennin séu líkamleg er sjúkdómurinn talinn vera
tjáning á undirliggjandi sálrænni togstreitu. Þessi togstreita kemur ekki ávallt upp á yfirborðið
strax en gerir það yfirleitt við frekari sögutöku. Þá koma oft í Ijós tengsl milli ytri streituvalds og
byrjunar líkamlegra einkenna.
Greiningarskilyrði12
1. Eitt eða fleiri einkenni er hafa áhrif á viljastýrðar hreyfingar eða skynjun og ekkert bendir til
annars læknisfræðilegs sjúkdóms.
2. Greining er aðeins gefin ef áþreifanleg taugaeinkenni á borð við lömun, blindu og málstol
eru til staðar. Ef einkennin eru vægari og óljósari eru þau meira í ætt við líkamsgervingu
(somatisation).
3. Sálrænir þættir eru taldir tengjast eða liggja til grundvallar einkennunum.
4. Einkennin eru ekki vísvitandi framkölluð eða búin til eins og í uppgerðarveiki (malingering).
5. Ekki er hægt að útskýra einkennin á annan hátt eftir viðeigandi rannsóknir eða á grunni
efnamisnotkunar eða sem menningarlega viðeigandi atferli eða upplifun.
6. Einkennin leiða af sér töluverða skerðingu fyrir sjúklinginn félagslega, í starfsorku eða
öðrum mikilvægum þáttum lífs hans.
7. Einkennin takmarkast ekki við sársauka eða kynlífstruflun og koma ekki eingöngu fram í
samhengi við líkamsgervingarraskanir og ekki er hægt að skýra þau betur á grunni annars
geðsjúkdóms.
8. Einkennin eiga ekki að vera undir meðvitaðri stjórn.
við hið fyrmefnda þótt hvomgt þessara orða sé
fyllilega heppilegt að okkar mati. Einkenni sem
talin hafa verið til hugbrigðarösktmar em einkenni
sem við fyrstu sýn eru talin tengjast truflun eða
skemmd í taugakerfinu eins og til dæmis lamanir,
skjálfti, krampar, skyntruflanir og blinda. Við
sögutöku, skoðun og rannsóknir reynist svo ekki
vera. Einkennin hafa sérstakan blæ og eiga sér
sálrænar skýringar. Greiningarskilmerki fyrir
hugbrigðaröskun má sjá í töflu I.12
Það var fyrst á 19. öld sem hugbrigðaröskun
var lýst eins og við þekkjum hana í dag.
Franski læknirinn Pierre Briquet (1796-1881) taldi
hugbrigðaröskun orsakast af truflun í starfsemi
miðtaugakerfisins. Samlandi hans, hinn frægi
taugalæknir Jean-Martin Charcot (1825-93), hafði
mikinn áhuga á röskuninni. Hann sýndi fram á
að bæði var hægt að framkalla og lækna einkenni
hennar með dáleiðslu. Frægar vom sýningar hans
þegar la grande attaque d'hysterie var sýnd fyrir
fullum sal áhorfenda. Sigmund Freud (1856- 1939)
varð fyrir miklum áhrifum af Charcot. Segja má að
verk og hugmyndir þessara tveggja lækna og ekki
síst Freuds hafi verið ráðandi fram á okkar daga.
Freud taldi hugbrigðaröskun vera eina tegund
vamartaugaveiklunar (Abwehr-Neuropsychose),
þar sem togstreitu í sálarlífinu er umbreytt í
líkamleg einkenni.
Faraldsfræði og lýðfræðilegir þættir
Takmarkaðar faraldsfræðilegar rannsóknir hafa
verið gerðar á hugbrigðaröskun. Á íslandi mældist
árlegt nýgengi hugbrigðaröskunar 11 á hverja 100
þúsund íbúa frá 1960-1969,13 sem er talið með því
lægsta sem þekkist en á sama tímabili 22 á hverja
100 þúsund íbúa, eða tvöfalt hærra, í Monroe-
sýslu í New York-fylki, auk þess sem hærra
nýgengi þekkist í öðrum menningarsamfélögum.14
Hugbrigðaröskim er algengari meðal kvenna.
Kynjahlutfallið er þó breytilegt eftir rannsóknum
(2:1-15:1).15
Áhættuþættir
Margir sjúklingar með hugbrigðaröskun hafa
annan geðsjúkdóm. I einni rannsókn höfðu
89,5% sjúklinganna að minnsta kosti eina
aðra geðræna greiningu.16 Allt að helmingur
sjúklinganna þjáist af þunglyndi meðan tíðni
persónuleikaröskunar er á bilinu 16-46% og
er tíðni uppgerðarpersónuröskunar (histrionic)
algengust.17-18
Einstaklingar með hugbrigðaröskun virð-
ast hafa lægri greind og menntunarstig en
viðmiðunarhópur.15 Þá hefur því verið haldið
fram að röskunin sé algengari í dreifbýli en í
þéttbýli og meðal þeirra sem hafa lægri félagslega
stöðu og þeirra sem hafa litla læknisfræðilega og
sálfræðilega þekkingu.15 Athyglisvert er að eftir
því sem þekking sjúklings eykst á sjúkdómum
þeim mun mótaðri verður sjúkdómsmynd þeirra.
Oft er þessi þekking sprottin af því að sjúklingur
á ættingja eða vini eða þekkir til annarra með
sjúkdómseinkenni, eða þá að sjúklingurinn sjálfur
er heilbrigðisstarfsmaður.
Viss ættlægni er til staðar í hugbrigðaröskun.
Um 20% fyrstu gráðu ættingja kvenna með
röskunina hafa sögu um sama sjúkdóm sem
er tífalt á við það sem tíðkast í samfélaginu.19
Hugbrigðaröskun er algengust á milli 20 og 50
ára aldurs en getur komið fram á hvaða aldri sem
er. Hún er þó sjaldgæf hjá börnum og eldra fólki.
Hjá börnum og táningum er oft um líkamlega eða
kynferðislega misnotkun að ræða í fyrri sögu.20
Menningarlegir þættir eru taldir skipta máli.
Tíðni röskunarinnar er til að mynda mun
hærri meðal kvenna í Norður-Afríku en á
Vesturlöndum.21 Virðist þetta tengjast því hvernig
andleg vanlíðan er tjáð. Halda ýmsir því fram
að aukin vitxmd um og aukin tjáning á andlegri
vanlíðan hafi minnkað tíðni hugbrigðaröskunar
á Vesturlöndum enda reynist tíðni röskunarinnar
einna hæst í þeim löndum þar sem ekki telst
eðlilegt að viðra með orðum andlega vanlíðan á
borð við þunglyndi eða kvíða.22
Meingerð hugbrigðaröskunar
Sálfræðilegar skýringar
Þó að fjöldi áhættuþátta sé þekktur er meingerð
270 LÆKNAblaðið 2009/95