Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Síða 55

MENNIRNIR, ÁRIN, LÍFIÐ
Ég hafði rétt fyrir mér, þegar ég endur fyrir löngu sagði, að okkar öld skildi
lítið eftir af lifandi vitnisburði: fáir hafa haldið dagbækur, bréf voru stutt,
gagnorð — „lifandi, við góða heilsu“, lítið var skrifað af endurminningum.
Þetta á sér margar ástæður. Ég drep á eina, sem ekki er víst að allir hafi gert
sér grein fyrir: við vorum of oft ósátt við fortíð okkar til að geta hugsað um
hana vel og rækilega. Á hálfri öld breyttist mörgum sinnum mat okkar á mönn-
um og viðburðum, það var ekki lokið við setningarnar; hugsanir og tilfinn-
ingar létu ósjálfrátt undan áhrifum kringumstæðnanna. Leið hvers einasta
manns lá um órutt land; menn hröpuðu í gljúfrum, hrösuðu, gripu dauðahaldi
í hvassa kvisti dauðs skógar. Gleymskan varð okkur oft til sjálfsvarnar: það
var ekki hægt að halda ferðinni áfram með minningum um fortíðina, þær heftu
fæturna. í bernsku heyrði ég málsháttinn: „Erfitt á sá, er allt man“, og ég
sannfærðist síðar um það, að öld okkar var of erfið til að hægt væri að draga
á eftir sér hlass af endurminningum. Jafnvel atburðir, sem svo mjög fengu á
þjóðirnar eins og tvær heimsstyrjaldir, urðu fljótlega að sögu. Nú segja útgef-
endur allra landa: „Bækur um stríðið seljast ekki.“ Sumir hafa þegar gleymt,
aðrir vilja ekki fræðast um hið liðna. Allir horfa fram á við, það er vissulega
ágætt; en hinir fornu rómverjar tignuðu guðinn Janus ekki að ástæðulausu.
Janus hafði tvö andlit, það bar ekki vott um tvöfeldni hans, eins og oft er sagt,
nei, hann var vitur: annað andlit hans sneri að fortíðinni, hitt að framtíðinni.
Musteri Janusar var lokað aðeins á friðarárum, en á þúsund árum skeði það
aðeins níu sinnum, því friður var afar sjaldgæfur viðburður í Róm. Mín kyn-
slóð líkist ekki rómverjum, en við getum einnig talið á fingrum okkar meira
eða minna friðsamleg ár. Samt sem áður virðist okkur víst, — þveröfugt við
rómverja, að okkur beri að hugsa um fortíðina aðeins á tímum almenns friðar.
Þegar sjónarvottar þegja, fæðast þjóðsögur. Við segjum stundum „áhlaupið
á Bastilluna“, þótt enginn hafi gert áhlaup á Bastilluna, —14. júlí 1789 gerðist
einn af atburðum byltingarinnar frönsku, Parísarbúum veittist létt að komast
inn í fangelsið og þar voru mjög fáir fangar í haldi. Samt varð einmitt taka
Bastillunnar þjóðhátíðardagur lýðveldisins.
Þær myndir sem seinni kynslóðir fá af rithöfundum eru mjög afstæðar, og
stundum eru þær alveg andstæðar raunveruleikanum. Til skamms tíma álitu
lesendur Stendahl egotista, þ. e. a. s. mann, gersamlega sokkinn í eigin hugar-
heim; samt var hann maður félagslyndur og hataði eigingirni. Venjulega er
talið, að Túrgénéf hafi elskað Frakkland, hann bjó þar lengi, var vinur Flau-
berts, en í raun og veru skildi hann frakka aldrei og hafði á þeim litlar mætur.
Sumir halda að Zola hafi reynt flestar freistingar, hann sem er höfundur Nana;
45