Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Blaðsíða 59

MENNIRNIR, ÁRIN, LÍFIÐ
veldunum; áhugamenn um æðri pólitík sögðu: „jafnvægið í Evrópu bjargar
friðnum“.
Allt var enn með kyrrum kjörum í Rússlandi. Alexander þriðji hafði stillzt
nokkuð eftir að hreyfing „Þjóðviljamanna“ hafði verið bæld niður. Að vísu
var farið í smákröfugöngu í Pétursborg fyrsta maí. Að vísu las Lenín Marx í
borginni Samara. En gat þetta fengið á almáttugan keisarann? Hann bar
höndina upp að húfuderinu með mestu ró þegar hljómsveitin lék Marseillais-
inn við komu frönsku herskipanna. Hann sagði ánægður: nú er hafizt handa
um hina miklu Síberíubraut, bráðum verður hægt að fara með lest frá írkútsk
til Moskvu ...
Fyrsti maí hafði ekki enn fest rætur. Árið 1891 skaut lögreglan á fyrstamaí-
kröfugöngu í verkamannabænum Fourmies í Norður-Frakklandi. Blöðin skrif-
uðu: „Ognþrungnir skuggar kommúnaranna lifna aftur.“
I Þýzkalandi var „Alþýzka sambandið“ hátíðlega stofnað. Þar var mikið
talað um lífsrými, um hlutverk Þýzkalands, um komandi herferðir, og feður
stormsveitarmanna æptu „hoeh“.
Jaurés skrifaði, að ekki myndu böðlar Fourmies vinna sigur, heldur verka-
menn, alþjóðahyggjumenn, verjendur mannréttinda.
Nei, árið 1891 er ekki svo fjarri okkur, byrjað var að sjóða þann graut sem
okkar kynslóð hefur lengi og samvizkusamlega étið. Lífsbraut hvers manns er
bugðótt og flókin, en þegar horft er yfir hana af hæðum, þá sjáum við, að hún
á sér sína földu beinu linu. Menn sem fæddust á því friðarári 1891, þegar í
Rússlandi var hungursneyð en frábært vín í Frakklandi, áttu eftir að sjá marg-
ar byltingar, margar styrjaldir, Októberbyltinguna, gervitungl, Verdun, Stalin-
grad, Auschwitz, Hiroshima, Einstein, Picasso, Chaplin.
Fjórtánda janúar 1891, sama dag og ég sá dagsins Ijós í Kíef á hinni bröttu
Institútgötu sem liggur frá Krésjatník upp að Lípki, skrifaði Anton Tsjékhof,
þá staddur í Pétursborg, systur sinni eftirfarandi línur: „Það umlykur mig
þykkt andrúmsloft illvilja, mjög óákveðins og mér óskiljanlegt. Mér er boðið
að éta, mér er sungið auvirðilegt lof, en þessir menn eru um leið reiðubúnir að
rífa mig í sig. Fyrir hvað? Það má andskotinn vita. Ef ég skyti mig, gerði ég
mikinn greiða níu af hverjum tíu vinum mínum og aðdáendum. Og hvað þeir
tjá ómerkilega sínar ómerkilegu tilfinningar. Búrenín úthúðar mér í kjallara-
grein, þótt það sé hvergi siður í blöðum að ráðast á eigin samstarfsmenn.“
Hvað sagði Búrenín um Tsjékhof? — „Slíkir meðalmenn venjast af því að
horfa með einurð á lífið í kringum þá og hlaupa sem fara gerir.“ í janúar 1891
byrjaði Anton Pavlovítsj að skrifa söguna „Einvígið“. Ég les oft í Tsjékhof,
tímarit máls og mennincau
49
4