Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Síða 56

TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
aðrir sem muna hlutverk hans í vörn Dreyfusar álíta hann þjóðmálafrömuð,
ástríðufullan baráttumann; en þessi þéttvaxni fjölskyldufaðir var óvenjulega
skírlífur maður, og að undanskildum síðustu árum ævinnar var hann jafnan
langt frá þeim þjóðmálastormum sem skóku Frakkland.
Þegar ég ek eftir Gorkígötu sé ég mann úr bronsi, mjög hrokafullan, og
furða mig í hvert sinn innilega á því, að þetta skuli vera minnisvarði Maja-
kovskís, svo mjög er þessi stytta ólík manninum sem ég þekkti.
Aður sköpuðust þjóðsöguhetjur áratugum saman, stundum á heilum öldum;
nú eru það ekki aðeins flugvélarnar sem þeytast hratt yfir heimshöfin, menn-
irnir þeytast upp af jörðinni á augabragði og gleyma hve yfirborð hennar er
litauðugt og margbrotið. Stundum finnst mér, að nokkur hnignun bókmennta,
sem við verðum vör við hérumbil allstaðar á seinni helmingi aldar okkar sé
tengd því, hve hratt dagurinn í gær breytist í afstæðan veruleika. Rithöfundur
lýsir mjög sjaldan fólki, sem er til í raun og veru, — einhverjum ívanof,
Durand eða Smith; hetjur skáldsögunnar eru málmblanda úr mörgu fólki sem
höfundurinn hefur kynnzt, úr hans eigin reynslu og heimsskilningi. Má vera að
Sagan sé skáldsagnahöfundur? Má vera að lifandi fólk sé fyrirmynd hennar,
og hún bræði það upp þegar hún skrifar skáldsögur — góðar eða vondar.
Allir vita hve ólíkar frásagnir sjónarvotta af einhverjum atburði eru. Oftast
verða dómararnir að reiða sig á eigin skarpskyggni, hve samvizkusamir sem
vitnin annars eru. Höfundar endurminninga, sem halda því fram, að þeir lýsi
tímabilinu hlutdrægnislaust, lýsa næstum því alltaf sjálfum sér. Ef við tryðum
á þann Stendahl sem nánasti vinur hans, Mérimée, sýnir okkur, þá gætum við
aldrei skilið hvernig fyndinn og egósentrískur samkvæmismaður gat lýst mikl-
um mannlegum ástríðum, — en til allrar hamingju hélt Stendahl dagbækur.
Hugo, Herzen og Túrgénéf hafa allir lýst hinum pólitíska stormi sem skall á
París 15. maí 1849, en þegar ég les minnisblöð þeirra, finnst mér að sagt sé
frá gerólíkum viðburðum.
Stundum greinir menn á um eitthvað vegna þess að þeir hugsa á ólíkan
máta, stundum fyrir sakir venjulegrar gleymsku. Tíu árum eftir dauða Tsjék-
hofs deildu menn sem þekktu Anton Pavlovítsj vel um það, hvernig augu hans
hefðu verið — brún, grá eða blá.
Minnið geymir eitt, sleppir öðru. Ég man í smáatriðum nokkrar myndir
bernsku minnar, unglingsára, en alls ekki þær þýðingarmestu; ég man suma
menn, öðrum hef ég gleymt gjörsamlega. Minnið er líkt bílljósum sem um nótt
falla á tré, varðskýli eða mann. Menn (einkum rithöfundar) sem segja ná-
kvæmlega og skipulega frá ævi sinni, fylla venjulega í eyðurnar með tilgátum,
46