Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Side 78

TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
ara. Það er bæði styrkur hans og veik-
leiki. Frjálslyndi hans er merkilegur
þáttur í þróun íslenzks þjóðlíís á önd-
verðri þessari öld, og það er ekki ó-
líklegt að það hafi að sínu leyti verið
upprennandi kynslóð álíka mikils-
verður hvati og róttækni Þorsteins
Erlingssonar. En í heildarafstöðu
hans er athyglisvert misræmi. Þjóðfé-
lagslegt frjálslyndi hans er, jafnvel á
síðari árum, greinilega víðtækara og
staðbetra en sem nemur almennri
borgaralegri afstöðu samtímans.
Greinaflokkur sá sem hann ritaði um
þjóðmál í Vörð um líkt leyti og hann
átti í erjunum við Sigurð Nordal er
Ijós vottur um þetta þjóðfélagslega
frjálslyndi, sem gengur svo langt að
hann lýsir jafnvel yfir nokkurri sam-
úð með sósíalismanum. En á hinn
bóginn er fræðileg eða heimspekileg
hugsun Einars Kvarans að mestu leyti
ekki annað en endurkast hnignandi
borgaralegs anda, sem innlendur út-
úrboringsskapur hefur sízt bætt um.
í henni speglast upplausn hins borg-
aralega frjálslyndis, rotnun þess og
hrun.
Borgaralegt frjálslyndi er sem sé
all-löngu áður en þeir Einar Kvaran
og Sigurður Nordal háðu einvígi sitt
orðið óhrjáleg skrípamynd sjálfs sín.
Það er orðið að afskiptaleysi og hálf-
velgju og — það sem mestu máli
skiptir hér — það er orðið að sið-
ferðilegri afstæðiskenningu. Ekki svo
að skilja að viðurkennt sé að siðferð-
ið sé háð þjóðfélagslegum aðstæðum,
slíkt væri villutrú, heldur er það orð-
ið algerlega afstætt: Illt og gott er
blekking. (Eg á auðvitað við kenn-
inguna en ekki framkvæmdina;
tengslin milli kenningar og fram-
kvæmdar er ekki þörf að ræða í þessu
sambandi.) — Þetta frjálslyndi sem
máir út allar andstæður er hinn al-
menni fræðilegi grundvöllur sem Ein-
ar Kvaran stendur á.
En þó sagt sé að slík úrætting
frjálslyndisins hafi verið orðin eitt af
almennum einkennum borgaralegs
hugmyndaheims um það leyti sem
Sigurður Nordal og Einar Kvaran
liáðu ritdeilu sína, þá er því ekki þar
með gleymt að andleg saga aldamóta-
tímanna og fyrstu ára 20. aldar ein-
kennist einnig af uppreisnum borg-
aralegra hugsuða gegn þessari þróun.
Gagnrýni Sigurðar Nordals á lífs-
skoðanir Einars Kvarans ber einmitt
að skoða sem kvísl úr þeim róttæknis-
straumum borgaralegrar hugsunar.
Samkvæmt þessum uppreisnarmönn-
um er því neitað að borgaraleg logn-
molla sé fullkomnun sögunnar og að
djúp mannlífsins séu brúuð einfald-
lega með því að má út gott og illt í
huganum.
Með þessari almennu staðsetningu
er þó árekstur Sigurðar Nordals og
Einars Kvarans ekki fyllilega ein-
kenndur. Það verður ennfremur að
gæta að því hvaða sérstakar aðstæður
í íslenzku þjóðlífi eru forsendur hans.
68