Morgunblaðið - 11.12.2014, Qupperneq 20

20 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 11. DESEMBER 2014
Falleg
jólagjöf
frá Ernu
Handsmíðaðiríslenskir
silfurmunir í 90 ár
virka daga 10-18, laugardaga 11-14
Póstsendum
Serviettuhringurinn 2014
Verð: 12.500
Jólaskeiðin 2014
(hönnun Sóley Þórisdóttir)
Skipholti 3 - Sími: 552 0775 - www.erna.isERNA GULL- OG SILFURSMIÐJA
Silfurmunir og skartgripir síðan 1924
0Verð: 19.50
Skeiðin
er smíðuð
á Íslandi úr
ósviknu silfri.
Smart
jólaföt
fyrir
smart
skvísur
Bæjarlind 1-3
201 Kópavogur
sími 571 5464
Stærðir 38-54
ekki neitt nema hrunið í öskjunni.
Stundum var hrunið miklu, miklu
meira en við höfum séð nú í Bárð-
arbungu,“ sagði Páll. Öskjulokið
sem hefur sigið í Bárðarbungu
nær yfir um 80 km2. Þar er því
gríðarlega stórt sig í gangi. Askj-
an hefur sigið mest um 50 metra.
Páll sagði að þetta væri með
stærri öskjusigum þótt hrunið
sjálft væri ekki orðið nema 50
metrar. Í flestum öðrum tilfellum
sem hann fann var hrunið miklu
stærra mælt í hæð, jafnvel allt að
300-400 metra hæðarmunur, þótt
sigin væru ekki jafnstór um sig og
það í Bárðarbungu. Rúmmál sigs-
ins þar er orðið býsna stórt.
Páll sagði að þekking manna á
atburðum af þessu tagi hefði mik-
ið aukist. Fyrir nokkrum áratug-
um settu menn alltaf samasem-
merki á milli öskjuhruns og
hamfaragoss. „Það held ég að hafi
valdið þessum áhyggjum í upphafi
atburðanna í Bárðarbungu þegar
við áttuðum okkur á því að þar
var öskjuhrun í gangi,“ sagði Páll.
Hann sagði að viðhorfin til öskju-
hruna hefðu breyst þegar menn
fengu tækifæri til að fylgjast með
slíkum atburðum og því hvernig
þeim lauk síðan 1912.
Mjög stór atburður
Páll sagði að atburðurinn í
Bárðarbungu og Holuhrauni væri
orðinn mjög stór og merkilegur,
sama hvernig á hann væri litið.
Þar væri verið að skrifa nýjan
kafla í eldfjallafræði á Íslandi.
Atburðurinn er stór í samhengi
flekahreyfinga en atburðirnir taka
til 45 km af flekaskilunum á þessu
svæði. Umtalsverð gliðnun á jarð-
skorpunni fylgdi í byrjun þegar
gangurinn lengdist til norðurs.
„Gosið sjálft er orðið af stærð-
argráðunni einn rúmkílómetri. Það
eru ekki mörg eldgos í seinni tíð
sem eru stærri en það. Nokkur
gos frá síðustu öld voru af þessari
stærðargráðu eins og Gjálpargosið
(1996), Surtseyjargosið (1963-
1967), Heklugosið 1947 og Kötlu-
gosið 1918. Gosið sem nú stendur
yfir er stærsta hraungosið af þess-
um gosum. Nýja hraunið er
stærsti hraunfláki sem hefur
myndast á Íslandi síðan í Skaft-
áreldum 1783. Ef við tökum allan
heiminn þá hef ég ekki fundið
nema tvö gos síðan í Skaftáreldum
þar sem hraun hefur verið stærra
en þetta. Annað varð á Kamts-
jatka-skaganum í Rússlandi 1975.
Það var hraungos að mestu leyti
og komu upp tveir rúmkílómetrar.
Því fylgdi líka öskjuhrun upp á
300 metra í nálægu fjalli. Hitt er
hraungos sem enn er í gangi á
Havaí. Það hófst 1983 og hraunið
er orðið um fjórir rúmkílómetrar
og er enn að stækka,“ sagði Páll.
Hann benti á að það væri nán-
ast einsdæmi að jafnstór atburður
og sá sem nú stendur yfir í Holu-
hrauni og Bárðarbungu hefði vald-
ið jafnlitlum vandræðum fyrir al-
menning og þessi. Einu óþægindin
sem landsmenn hefðu haft af gos-
inu væri gasið sem þaðan berst.
„Þetta er eiginlega heppilegasta
atburðarás, miðað við stærð at-
burðarins, sem hugsast getur,“
sagði Páll.
Jarðskjálftahrinan í tengslum
við kvikuhreyfingarnar og elds-
umbrotin í Bárðarbungu er mjög
frábrugðin öllum öðrum jarð-
skjálftahrinum sem fylgst hefur
verið með í eldfjöllum á Íslandi
frá því jarðskjálftamælingar hóf-
ust. Þetta kemur fram í grein á
vef Veðurstofunnar í tilefni af 100
daga afmæli gossins í Holuhrauni
(100 days of continuous eruptive
activity in Holuhraun).
Þar segir einnig að samanlögð
orka jarðskjálftanna samsvari
orkunni sem myndi losna í einum
jarðskjálfta af stærð 6,6. Hafa ber
í huga að mælieiningar jarð-
skjálfta eru lógaritmískar þannig
að hækkun um eitt stig samsvarar
um þrítugföldun orku. Þannig
losnar um þrítugfalt meiri orka í
jarðskjálfta af stærð 5 en í
skjálfta af stærð 4.
Virknin sem mælst hefur við
brún öskju Bárðarbungu á sér
engin fordæmi hér á landi. Þar
gafst fyrsta tækifærið til að fylgj-
ast með öskjusigi hér á landi með
nútíma mælitækjum og aðferðum.
Í greininni er birt samantekt yf-
ir fjölda jarðskjálfta í Bárðar-
bungu og nágrenni frá miðnætti
16. ágúst sl. til klukkan 08.30 hinn
9. desember sl. Þar kemur fram
að sjálfvirkir mælar höfðu numið í
kringum 34.000 jarðskjálfta. Þar
af var búið að yfirfara um 17.500
skjálfta. Af yfirförnum jarð-
skjálftum áttu um 7.500 upptök í
ganginum. Um 7.000 skjálftar
höfðu orðið í öskju Bárðarbungu.
Um 120 jarðskjálftar urðu í Kistu-
felli, um 340 í Öskju, um 1.500 í
Herðubreið og Herðubreið-
artöglum, um 470 í Tungnafells-
jökli og um 20 í Kverkfjöllum.
74 skjálftar yfir 5 að stærð
Þegar skjálftarnir eru flokkaðir
eftir styrkleika kemur í ljós að
skjálftar af stærð 3,0-3,9 voru 836,
þar af urðu 99 í ganginum og 721 í
öskju Bárðarbungu. Skjálftar af
stærð 4,0-4,9 voru 462 talsins og
af þeim áttu sjö upptök í gang-
inum en 453 í öskjunni. Alls eru
skjálftar af stærð 5.0 og stærri
orðnir 74 og hafa þeir allir átt
upptök í öskju Bárðarbungu.
Einnig kemur fram í greininni
að miklar jarðskorpuhreyfingar
hafi mælst meðan gangurinn var
að myndast. Hægt var að fylgjast
með framrás gangsins með GPS-
mælingum og um leið sigi öskju
Bárðarbungu. Líkön byggð á
GPS-mælingum og
InSAR-gervihnattamyndum benda
til þess að um hálfur rúmkílómetri
af kviku sé í ganginum og að hann
hafi verið fullmyndaður á fyrstu
stigum eldgossins. Lárétt gliðnun
yfir ganginn á 25 km kafla milli
Urðarháls og Kverkfjalla mældist
allt að 1,3 metrar. InSAR-
mælingar benda til að gliðnun
næst ganginum sé mun meiri.
Flekahreyfingar sem urðu í
tengslum við jarðhræringarnar
sem hófust í Bárðarbungu um
miðjan ágúst eru þær mestu sem
mælst hafa á Íslandi frá því í
Kröflueldum.
Morgunblaðið/RAX
Holuhraun „Nýja hraunið er stærsti hraunfláki sem hefur myndast á Íslandi síðan í Skaftáreldum 1783,“ segir Páll
Einarsson. Hann veit um tvö gos síðan í Skaftáreldum þar sem runnið hefur meira hraun en í þessu eldgosi.
Eldgosið í Holuhrauni hefur nú
staðið í 102 daga. Atburðarásin
átti sér nokkurn aðdraganda en
virkni í Bárðarbungu og eins í
sprungusveimum norður af
henni hafði þá aukist jafnt og
þétt síðustu sjö ár, að því er fram
kemur í samantekt á vef Veð-
urstofu Íslands.
Aðfaranótt 16. ágúst sl. hófst
hrina jarðskjálfta í Bárðarbungu
með stöðugri skjálftavirkni. Upp-
tök skjálftanna voru í efri hluta
jarðskorpunnar. Bárðarbunga er
ein af megineldstöðvum Íslands.
Hún er jafnframt næsthæsta fjall
landsins og teygir sig um 2.000
metra yfir sjávarmál. Eldfjallið er
í norðvestanverðum Vatnajökli
og alveg hulið jökli. Það er svo
stórt að menn áttuðu sig ekki á
hinu rétta eðli þess fyrr en það
sást á gervihnattamynd úr 800
km fjarlægð árið 1973, eins og
kemur fram á vef Veðurstof-
unnar. Þá blasti askjan við utan
úr geimnum séð.
Gosið hefur
í 102 daga
JARÐSKJÁLFTAR Í BÁRÐ-
ARBUNGU UNDANFARI