Morgunblaðið - 02.01.2016, Blaðsíða 4

4 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 2.1. 2016
Nú þegar nýtt ár gengur í garð sér loksins fyrir
endann á uppgjörum á gömlu viðskiptabönk-
unum eftir liðlega sjö ára slitameðferð. Það
markmið sem sett var í sumar, að gengið yrði
frá nauðasamningum sem uppfylltu stöðug-
leikaskilyrði stjórnvalda fyrir áramót, hefur
gengið eftir. Greiðlega gekk að afla skilyrðum
fyrir nauðasamningi stuðnings á meðal kröfu-
hafa slitabúanna, sem reyndar hefur orðið til að
vekja tortryggni hjá mörgum. Ganga kröfuhaf-
ar nauðbeygðir að skilyrðum stjórnvalda til
þess að forðast að lenda í háum stöðugleika-
skatti? Eða voru stöðugleikaskilyrðin einfald-
lega svo hagstæð kröfuhöfum að þeir sam-
þykkja þau fullsáttir með sinn hlut?
Þegar áætlun um losun hafta var kynnt í júní
síðastliðnum þótti ástæða til þess að taka sér-
staklega fram að markmið hennar væri að losa
fjármagnshöftin en ekki að afla ríkissjóði tekna.
Má til sanns vegar færa að meginhlutverk
stjórnvalda sé að losa um höftin farsællega og
skapa heilbrigt efnahagsumhverfi fyrir fyr-
irtæki, almenning og fjárfesta. Það reyndist
mat Seðlabankans að framlagðir nauðasamn-
ingar slitabúanna og stöðugleikaskilyrði komi
til með að leysa greiðsluflæðisvandann með full-
nægjandi hætti. Ýmsir hafa þó dregið það í efa
og talið forsendur fyrir greiningu bankans
byggjast á hæpnum grunni. Seðlabankinn vísar
því á bug og bendir jafnframt á að áætlunin um
losun fjármagnshafta miði ekki að því að upp-
gjör slitabúanna fjármagni aðra liði áætlunar-
innar. Markmiðið sé að slitabúin sjálf leysi
greiðslujafnaðarvanda og annan vanda fyrir
fjármálakerfið sem af slitum þeirra stafar.
Efast Seðlabankinn um lagalegan grundvöll
þess að ná markmiðum sem ganga lengra en að
tryggja stöðugleika við slitin.
Sitt hvað neyðarástand og uppsveifla
Að sjálfsögðu snýr ein hlið uppgjörsins að eign-
arrétti og upptöku eigna kröfuhafa í gegnum
skattlagningu eða önnur úrræði stjórnvalda.
Þegar neyðarástand ríkir hafa stjórnvöld mun
ríkara svigrúm til þess að ganga á eignarrétt í
því skyni að hindra efnahagslegt hrun en á öðr-
um tímum. Þegar bankakerfið hér á landi moln-
aði niður og róinn var lífróður í því ölduróti sem
þá ríkti í fjármálakerfi heimsins, gátu stjórn-
völd réttlætt það að stokka upp bankakerfið og
skilgreina upp á nýtt þá hagsmuni sem þar voru
bundnir. Niðurstaðan varð sú að kröfuhafar
föllnu bankanna héldu eftir verulegum eigna-
réttindum í íslensku fjármálakerfi, m.a. í nýju
bönkunum. Núna þegar þjóðarbúskapurinn ber
skýr einkenni uppsveiflu er hins vegar mun
hæpnara að réttlæta það að gengið sé á eign-
arrétt umfram það sem brýnn greiðslujafnaðar-
vandi krefst, bæði hvað varðar lagalega úrlausn
mála hér innanlands og ekki síður út á við, þeg-
ar litið er til orðspors Íslands í framgöngu gagn-
vart alþjóðlegum fjárfestum.
Því verður ekki hjá því litið að kröfuhafar
fengu að halda ákveðinni vígstöðu þegar kom að
uppgjöri eftir bankahrunið, sem er ein meg-
inskýring þess hve langan tíma það hefur tekið
að ljúka slitum á búum gömlu bankanna.
Líklega voru þeir samt fáir sem sáu það fyrir að
það myndi taka sjö ár að gera upp slitabúin.
Enda hafa ýmsir haldið fram að rétt hefði verið
að gera þau upp í samræmi við gjaldþrotalög
mun fyrr.
En þegar til kom kusu stjórnvöld þá leið að
þrýsta á slit búanna með nauðasamningum og
var kröfuhöfum gefinn kostur á því að slíta bú-
unum að gefnum skilyrðum og án eftirmála, en
að öðrum kosti lenda í háum skattgreiðslum.
Þótt þessi leið feli í sér afarkosti fyrir kröfuhafa
má ætla að þeir hafi haft einhver áhrif á end-
anlega mynd hennar, enda hafði kynningu
stjórnvalda á stöðugleikaskilyrðum vart verið
lokið þegar fyrir lá samþykki stærstu kröfuhafa
slitabúanna.
Byggja þarf upp erlendar eignir
Sú áætlun um losun fjármagnshafta sem fyrir
liggur snýr fyrst og fremst að undirbúningi en
síður hvenær og hvernig höftum verður raun-
verulega lyft. Afar mikilvægt er að lífeyris-
sparnaði landsmanna verði sem fyrst hleypt út
fyrir lokað innlent hagkerfi. Tíu milljarða króna
heimild lífeyrissjóðanna til erlendra fjárfest-
inga, sem kveðið er á um í áætluninni, er eins og
dropi í hafið fyrir lífeyriskerfi sem er á fjórða
þúsund milljarðar króna að stærð. Samkvæmt
tölum OECD eru það einungis Hollendingar
sem búa yfir hlutfallslega jafn stóru lífeyriskerfi
og Íslendingar, eða sem nemur um eða yfir
einni og hálfri árlegri landsframleiðslu. Meg-
inmunurinn á þessum tveimur lífeyriskerfum
liggur hins vegar í því að yfir 80% af lífeyr-
issparnaði Hollands er fjárfest utan eigin hag-
kerfisins, á meðan 75% eigna íslenskra lífeyr-
issjóða eru bundin í innlendum fjárfestingum.
Það er því afar brýnt að íslenskir lífeyrissjóðir
fái sem fyrst ríkar heimildir til þess að byggja
upp frekari erlendar eignir og efla þannig al-
þjóðlega eignasöfnun þjóðarinnar.
Bankar í eigu ríkis og lífeyrissjóða
Sú ósk slitabús Glitnis nú í haust að eign búsins í
Íslandsbanka gangi upp í stöðugleikaframlag
var nokkuð óvænt. Þetta leiðir til þess að
stærstur hluti íslenska bankakerfisins verður í
höndum ríkisins, að minnsta kosti tímabundið.
Þessi ósk slitabúsins bendir til þess að kröfuhaf-
ar hafi ekki séð greiða leið til að selja bankann á
ásættanlegu verði, enda hefur ekki fundist er-
lendur kaupandi þrátt fyrir allnokkra leit. Líf-
eyrissjóðir hafa sýnt Arion banka áhuga en ekki
er augljóst að öðrum sterkum innlendum fjár-
festum sé til að dreifa sem standa undir veru-
legri fjárfestingu í bönkum. Það eru því líkur á
því að bankakerfið verði áfram að mestu leyti í
eigu ríkisins í náinni framtíð auk lífeyrissjóða.
Hvort slíkt eignarhald sé æskilegt til lengri
tíma litið fyrir svo mikilvæga atvinnugrein verð-
ur hver að svara fyrir sig.
Íslenskt hagkerfi hefur vissulega dafnað í
skugga haftanna, enda ytri aðstæður reynst
hagstæðar. Í skugga þrífst ýmiskonar gróður,
bæði æskilegur og óæskilegur, en kannski ekki
það blómskrúð kröftugs atvinnulífs sem við
sækjumst eftir með opnu hagkerfi. Enn eru
framundan stór verkefni við afnám fjármagns-
haftanna, meðal annars risavaxið gjaldeyris-
útboð vegna aflandskróna sem stefnt er að
snemma á árinu. Það er geysilega mikilvægt að
þar verði vandað til verka og að útboðið heppn-
ist eins vel og kostur er. Sé litið á árið 2015 sem
ár undirbúnings er óskandi að árið 2016 verði ár
framkvæmda.
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, forsætisráðherra, kynntu áætlunina um losun fjármagnshafta á blaðamannafundi í Hörpu hinn 8. júní.
Morgunblaðið/Golli
STIGIÐ ÚT ÚR SKUGGANUM
SIGURÐUR
NORDAL
er hagfræðingur og
fréttastjóri viðskipta á
Morgunblaðinu
Í skugga hafta
þrífst ýmiskonar
gróður, bæði æski-
legur og óæskilegur, en
kannski ekki það blómskrúð
kröftugs atvinnulífs sem við
sækjumst eftir með opnu
hagkerfi.
”
EKKI ER FULLLJÓST HVORT OG ÞÁ HVENÆR LOSAÐ VERÐUR UM FJÁRMAGNSHÖFT Á ÁRINU
ıTU
RN
IN TS ı 2014ı TU
P
O
INTSı20RNIN
G
PO
IN
14
TU
RNIN
G POINTS|TÍM
AM
Ó
T|2016|TURNINGPOI
TS
|T
ÍM
AM
Ó
T|
20
16
|
Áætlun um losun fjármagns-
hafta og samþykkt nauða-
samninga slitabúa föllnu
bankanna skyggði á aðra
viðburði í íslensku efnshags-
lífi á liðnu ári að umfangi og
mikilvægi. Þrátt fyrir að stór
skref hafi verið stigin, er nú í
upphafi nýs árs enn töluverð
óvissa um hvernig og hversu
hratt losað verði um höftin.