Morgunblaðið - 02.01.2016, Blaðsíða 10

10 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 2.1. 2016
Sem stjórnmálahagfræðingur vinn ég fyrir mér
með því að skoða áhrif stjórnmála á hagfræði.
Vinir mínir og meðhöfundar sem eru stjórn-
málafræðingar einblína á það hvernig efna-
hagsmál hafa áhrif á stjórnmál. Hvort skyldi
tengjast lífinu betur í raun? Eru lönd með
slæma stjórnarhætti með lélegan árangur í
efnahagslífinu vegna þess að slæm stjórnmál
knýja áfram slæma efnahagsstefnu? Eða vegna
þess að viðvarandi erfiðleikar í efnahagnum
standa í vegi fyrir góðum stjórnarháttum?
Á hverju ári sjást dæmi um hvort tveggja.
Árið 2015 var þar engin undantekning, þar sem
tvær mjög mikilvægar sögur komu í dagsljósið:
Grikkland og Kína. Báðar sögur eru drama-
tískar og fjölþættar.
Í Grikklandi, vöggu vestræns lýðræðis, urðu
kjósendur fyrir vonbrigðum með hefðbundna
flokka og kusu litla vinstri flokkinn Syriza, sem
lofaði að lina efnahagslegar þjáningar. Gagn-
rýnendur frá ólýðræðislegum stjórnvöldum
(eða frá „ófrjálslyndum lýðræðisríkjum“) túlk-
uðu sigur Syriza sem skipbrot lýðræðisins. Þeir
héldu því fram að hann sannaði það að venju-
legum kjósendum væri ekki treystandi fyrir
mikilvægum ákvörðunum vegna þess að þeim
líkar betur við einfaldar en rangar pópúlískar
lausnir. Hins vegar sýndi atburðarásin í kjölfar
sigurs Syriza að grískir kjósendur væru hvorki
nærsýnir né órökréttir.
Vissulega, eins og fljótlega varð ljóst, þá voru
loforð Syriza ekki raunhæf. Eins og Larry
Summers, fyrrverandi fjármálaráðherra
Bandaríkjanna, sagði eitt sinn: „Þú getur ekki
afturkallað lögmál hagfræðinnar. Jafnvel þegar
þau eru óhentug.“ Hversu vinsæll sem Syriza
var, þá gat flokkurinn ekki galdrað fram millj-
arða evra úr lausu lofti.
Kostirnir voru að halda áfram með sársauka-
fullar umbætur eða að fara í þrot. Umbætur
myndu tákna bráða hnignun á lífskjörum;
greiðslufall myndi gera hlutina enn verri.
Greiðslufall hefur alltaf í för með sér óvissu og
umrót og ríkisstjórnin myndi sjálfkrafa þurfa
að skipta yfir í niðurskurðaraðgerðir hvort eð
er – ekki af því að hana langaði til þess, heldur
af því að hana myndi skorta fé til þess að gera
nokkuð annað. Það yrði einfaldlega enginn að-
gangur að fjármálamörkuðum.
Illskárri kosturinn valinn
Ég er nógu gamall til að muna það hvernig
greiðslufallið í Rússlandi árið 1998 færði til
valda einu ríkisstjórnina sem var opinberlega
til vinstri í sögu landsins eftir fall Sovétríkj-
anna. Hún byrjaði í upphafi að þylja upp
kommúnískar möntrur, en neyddist vegna fjár-
skorts til að setja á fót eina mestu niður-
skurðaráætlun sem Rússland hefur nokkurn
tímann séð.
Grískir kjósendur skildu að því er virðist
hver kostnaðurinn við greiðslufall yrði og
ákváðu í þjóðaratkvæðagreiðslu með drjúgum
meirihluta að vera áfram innan evrusvæðisins.
Þessi atkvæðagreiðsla ýtti ríkisstjórn Syriza á
endanum til þess að komast að samkomulagi
við lánardrottna landsins. Það samkomulag
mun ekki færa grískum kjósendum hagsæld, en
það er vissulega kosturinn með minnsta kostn-
aðinum.
Hin sagan, sem var enn stærri, um efnahags-
mál á árinu var hrunið á kínverska hlutabréfa-
markaðnum og það hvernig hagvöxtur landsins
hægði á sér. Hinn ótrúlegi árangur sem náðst
hefur í efnahagslífi Kínverja frá 1978, þar sem
ríkisstjórn landsins kom umbótum á hagkerf-
inu í kring, hefur valdið mörgum hagfræð-
ingum og stjórnmálafræðingum heilabrotum.
Einræðisríki þjást yfirleitt af tveimur fyrir-
sjáanlegum vandamálum. Í fyrsta lagi er erfitt í
ólýðræðislegum ríkjum að koma á fót alvöru
stjórnsýslu, sem er nauðsynleg fyrir eignarrétt
og samningsrétt; sem aftur er forsendan fyrir
fjárfestingu og hagvexti. Venjulega geta ein-
ræðisríki ekki lofað því að þau muni ekki þjóð-
nýta eigur fjárfesta. Í öðru lagi er erfitt án póli-
tískrar andstöðu og fjölmiðlafrelsis að fá
skilaboð um raunverulega stöðu mála, sem er
nauðsyn þegar stýra á stóru ríki.
Var Maó-tíminn frávik?
Kínverski kommúnistaflokkurinn brást við
þessum vandamálum að vissu leyti með því að
taka upp nokkra nauðsynlega grunnþætti lýð-
ræðislegra nútímastjórnmála: að meta hæfi-
leika að verðleikum, valdajafnvægi milli grunn-
stoða kerfisins og reglulega breytingu á æðstu
valdamönnum. Enn er eftir að meta það hvern-
ig og hvers vegna þetta kerfi þróaðist. Það
kann vel að vera að tímabilið 1949 til 1978 hafi
bara verið frávik og að Kína hafi snúið aftur til
konfúsíansks hæfileikaveldis, eða það kann að
vera að þeir sem lifðu af Maó-tímann hafi viljað
koma upp vörnum gegn því að hann kæmi aft-
ur.
Þetta blandaða stjórnkerfi bjó til hvata fyrir
Grískir kjósendur höfnuðu björgunarpakka, sem hefði leitt til frekari lækkunar lífeyris og skattahækkana án eftirgjafar skulda. Þegar úrslitin spurðust 5. júlí var fagnað á Syntagma-torgi.
Eirini Vourloumis/The New York Times
SERGEI GURIEV
er prófessor í hagfræði við
Instituts d’études politiques
(SciencesPo) í París. Hann
var áður rektor New Econo-
mic School í Moskvu en yf-
irgaf Rússland undir stjórn-
málalegum þrýstingi.
Hversu vinsæll
sem Syriza var,
þá gat flokkurinn
ekki galdrað fram milljarða
evra úr lausu lofti. ”
TÍMAMÓT: VERÐBRÉFAHRUNIÐ Í KÍNA ENDURÓMAR Á ALÞJÓÐLEGUM MÖRKUÐUM
ıTU
RN
IN TS ı 2014ı TU
P
O
INTSı20RNIN
G
PO
IN
14
TU
RNIN
G POINTS|TÍM
AM
Ó
T|2016|TURNINGPOI
TS
|T
ÍM
AM
Ó
T|
20
16
|
ÞAÐ SEM GRIKKLAND OG
KÍNA GETA KENNT OKKUR
UM ÞAÐ SEM EFNAHAG-
URINN ÞARF OG Á SKILIÐ
LÝÐRÆÐIÐ ER ENN
VIÐ HESTAHEILSU