Bændablaðið - 06.04.2017, Blaðsíða 41

41Bændablaðið | Fimmtudagur 6. apríl 2017
matvönd að því leyti að þau nærast
nánast eingöngu á grasi, smárunnum,
mosa og fléttum og svelta frekar í hel
en að éta korn eða fóðurbæti.
Grikkir til forna kölluðu jakuxa
poiphagos, sem þýðir grasæta, og
hafa því eitthvað þekkt til dýranna
á þeim tíma.
Jakuxar drekka mikið vatn yfir
sumartímann en á veturna éta þeir
snjó til að svala þorstanum.
Uppruni og tamning
Uppruni jakuxa er ofan við vaxtar-
mörk trjáa í 2.000 til 7.000 metra hæð
á hásléttum Himalajafjalla, þar sem
Tíbet er í dag, og þaðan munu dýrin
hafa breiðst út til norðurs og suðurs.
Á hásléttum Himalajafjalla, þar sem
jakuxinn kann best við sig, eru sumr-
in stutt og köld, loftið rakt og alltaf
má búast við næturfrosti. Jakuxinn er
það spendýr sem hefur aðlagast lífi í
mestri hæð yfir sjávarmáli.
Beinaleifar og fornminjar benda
til að frummenn hafi verið farnir að
veiða jakuxa sér til matar á steinöld
en að hann hafi fyrst verið taminn
af fólki af ættflokki Qiang-fólksins
á hásléttum Suður-Kína fyrir um tíu
þúsund árum.
Samkvæmt kínverskum sögnum
er fólk af ættbálknum Qiang fyrsta
fólkið í heiminum sem haldið er vits-
munum en ekki einungis eðlishvöt.
Fornleifar benda til að Qiang-fólkið
hafi verið brautryðjendur í húsdýra-
rækt og hugsanlega með þeim fyrstu
til að hefja hana. Flestir þjóðflokkar
sem nýta jakuxa að einhverju ráði í
dag eru taldir á einn eða annan hátt
vera afkomendur Qiang-fólksins.
Nytjar á jakuxum voru almennar
í Kína 3000 árum fyrir upphaf okkar
tímatals. Í fyrstu voru dýrin aðallega
nýtt sem burðardýr en síðar var farið
að nýta kýrnar til mjalta, ullina og
húðir í fatnað og nytjamuni og kjötið
til átu. Horn og bein í hljóðfæri og
listmuni og mykjuna til brennslu og
híbýlahitunar.
Jakuxa er víða getið, bæði í texta
og myndum, í fornum kínverskum
bókmenntum. Í riti frá því um 840
fyrir Krist er meðal annars sagt að
nashyrningar og jakuxar séu ódrep-
andi skepnur. Í öðru riti frá árinu 400
fyrir upphaf okkar tímatals segir að í
fjöllum í Hubei-héraði í austanverðu
Mið-Kína finnist járn og gull í jörð
og jakuxar á beit.
Fnykur
Á Vesturlöndum er sú trú lífseig að
fýlan af jakuxum og skítalyktin af
mykjunni úr þeim sé verri en að orð
fái lýst og þannig að fólk sem finnur
fnykinn í fyrsta sinn verði flökurt
og kasti hreinlega upp. Sögur af
þessu tagi munu algerlega úr lausu
lofti gripnar. Raunin mun vera sú að
jakuxar gefa frá sér mjög takmark-
aða líkamslykt vegna þess að þeir
svitna ekki og útgufun frá þeim því
mjög takmörkuð. Hárið, eða ullin, er
einnig frá náttúrunnar hendi lyktar-
lítil. Mykjan sem þeir skila af sér er
mjög þurr og því nánast lyktarlaus.
Atferli og fang
Jakuxar eru hjarð- og flökkudýr. Í
náttúrunni halda þau sig í mörgum
litlum hópum með níu til tólf kúm
og einu nauti. Margir litlir hópar
sem halda sig nálægt hverjir öðrum
mynda síðan hjörð með mörg hundr-
uð dýrum. Í eldi eru hjarðirnar yfir-
leitt minni.
Fengitími jakuxa er á sumrin,
frá júlí og fram í september, og geta
kýr verið blæsma fjórum sinnum, í
nokkrar klukkustundir í senn, á því
tímabili nái þær ekki fangi. Utan
fengitímans halda tarfar, sem ekki
ráða kúahjörð, sig oft saman í litlum
hópum sem eru aðskildir frá megin-
hjörðinni.
Piparsveinahóparnir sækja í
hjarðirnar um fengitímann og berjast
vonbiðlarnir kröftuglega sín á milli
með hljóðum, hótunum, krafsi og
stimpingum þar sem hornin gegna
stóru hlutverki um hylli beljanna og
yfirráð yfir kúahjörð. Kynsvelt pip-
arsveinagengi villtra jakuxaungnauta
eiga einnig til að leita uppi eldiskýr
um fengitímann.
Kýr bera yfirleitt einum kálfi á
eins til tveggja ára fresti en tvíbura-
fæðingar eru þekktar, sérstaklega ef
mikið er um fæði og árferðið jakux-
anum hagfellt.
Meðganga kúnna er milli 255 og
270 dagar og burður að öllu jöfnu
í maí eða júní. Við burð leita kýr
á öruggan stað frá hópnum og eru
kálfarnir yfirleitt komnir á fætur og
á spena tíu mínútum eftir fæðingu
og stuttu síðar fylgir hann kúnni til
hjarðarinnar.
Kálfar fylgja móður sinni og eru á
spena fyrsta æviárið en sjá að mestu
um sig sjálfir eftir það. Ull ungra
villijakuxa er brúnleit en dökknar
með aldrinum og verður allt að því
svört með árunum.
Dýrin verða kynþroska á þriðja til
fjórða ári og þau ná um tuttugu ára
aldri. Líftími villtra jakuxa er yfirleitt
skemmri en taminna.
Kynblöndum jakuxa
og annarra nautgripa
Skyldleiki jakuxa og nautgripa er það
mikill að þrátt fyrir að teljast hvort
sín tegundin geta dýrin átt saman
afkvæmi.
Í Nepal, Tíbet, Kína og Mongólíu
er 2000 ára hefð fyrir því að leiða
jakuxakýr undir tudda nautgripa
eða sebú-naut. Sé afkvæmið naut
er það ófrjótt en kvígur eru frjóar.
Afkvæmið kallast Bos primigenius
taurus. Afkvæmi jakuxa og naut-
gripategundar sem kallast sebú,
Bos primigenius indicus, kallast B.
p. indicus og er líkt komið á með
frjósemi þeirra og afkvæmum jakuxa
og nautgripa.
Tilhleypingar eða öllu held-
ur sæðingar frá því um aldamótin
2000 sýna að jakuxakýr geta eignast
afkvæmi með vísundum, Bison sp.,
frá Norður-Ameríku og vatnabuffaló-
um, Bubalus sp., frá Asíu.
Nokkrar tilraunir voru gerðar til að
flytja jakuxa frá upprunalegum heim-
kynnum sínum til Evrópu, Norður-
Ameríku og annarra svæða í Asíu
um miðja nítjándu öld. Hugmyndin
var að nytja dýrin þar. Nánast allar
þessar tilraunir fóru út um þúfur
þar sem dýrin þoldu ekki við í nýju
heimkynnunum og vesluðust upp
og drápust fljótlega. Best vegnaði
nokkrum jakuxum sem komið var
fyrir Frakklands megin í Pýrenea-
fjöllum þar sem þeir lifðu í nokkur
ár áður en drápust svo.
Jakuxar í trúarbrögðum og
þjóðtrú
Jakuxinn gegnir viðamiklu hlutverki í
trúarbrögðum Tíbeta og annarra íbúa
Himalajafjalla. Nautum er fórnað við
trúarlegar hátíðir verndarguðum til
friðþægingar. Ein slík fórnarathöfn
felst í því að sleppa tömdum jakuxa
út í náttúruna sem þakklætisvotti
um gjafir guðanna. Bein og haus-
kúpur jakuxa eru iðulega lögð á
altari í búddahofum og hauskúpur á
heimilum eru sagðar bægja frá illum
öndum. Víða við fjallastíga eru reist-
ar eins konar jakuxatótemsúlur sem
verndargripir.
Jakuxar eru hvoru tveggja gjald
brúðguma til fjölskyldu brúðar við
brúðkaup og heimanmundur brúðar.
Blóð jakuxa er notað til lækn-
inga og sé það drukkið er það sagt
styrkjandi.
Nytjar í dag
Samfélög manna í Himalajafjöllum,
hvort sem þau tilheyra Kína, Tíbet
eða Nepal, auk fólks sem býr í
Mongólíu, eru að miklu leyti háð
jakuxum um lífsafkomu sína.
Ríkidæmi fjölskyldna er metið á
grundvelli þess hvað þær eiga marga
jakuxa.
Sem fyrr segir eru kýrnar mjólk-
aðar og er fituinnihald mjólkurinnar
milli 7 og 8%. Kjötið er nýtt til átu,
bæði ferskt og þurrkað. Ullin og
húðir veita skjól og fatnað og mykjan
yl. Jakuxar í eldi eru rúnir einu sinni
á ári og spunnið band úr ullinni.
Jakuxamjólk þykir góð út í te, til
smjör- og ostagerðar og úr henni er
bruggaður áfengur drykkur. Í Tíbet
eru búnir til skúlptúrar í jakuxasmjöri
guðunum til heiðurs á trúarhátíðum.
Smjörið er brennt sem ljósmeti líkt
og gert var með lýsi hér á landi í
eina tíð.
Jakuxahár er notað í hárkollur og
gerviskegg fyrir almenning og leik-
hús í Asíu og úr beinum og hornum
eru búnar til flautur, greiður, hnappar
og skrautmunir.
Jakuxar eru ekki síst nýtir sem
burðardýr og geta þeir borið byrðar
allt að 150 kíló dögum saman við
erfiðar aðstæður. Sterkir fæturnir og
breiðar klaufarnar gera dýrin fótviss
í skriðum og á þröngum fjallastíg-
um.
Jakuxum er einnig beitt fyrir
plóga við jarðrækt og sem reiðskjót-
ar á löngum leiðum. Stundaðar eru
jakuxaveðreiðar í Mongólíu, Tíbet
og Pakistan. Jakuxapóló er nýtilkom-
in íþrótt og aðallega ætluð ferða-
mönnum til skemmtunar.
Tamdir jakuxar eru notaðir sem reiðskjótar og sá fjöldi jakuxa sem hver fjölskylda á segir til um ríkidæmi hennar.
Veðhlauparar hásléttanna.
Jakuxakjöt þurrkað til geymslu.
Jakuxum er beitt fyrir plóga við jarðrækt.
Jakuxar eru ekki síst nýtir sem burðardýr og geta þau borið byrðar um 150
Frost allt að -40° á Celsíus hefur lítil
áhrif á lífstarfsemi jakuxa og er ekki
vitað hversu mikið frost þeir þola.