Morgunblaðið - 26.08.2022, Blaðsíða 15

veitti á þessari ögur-
stundu er ennþá mikils
metinn í Eystrasalts-
ríkjunum. Það get ég
vottað eftir að hafa
heimsótt Litháen fyrr á
þessu ári og upplifað þá
væntumþykju og virð-
ingu sem ríkir í garð Ís-
lands vegna framlags
okkar til sjálfstæðis
þess.
Samhljómur í
áherslum
og afstöðu
Leiðir Íslands liggja víða saman
með Eystrasaltsríkjunum og gjarn-
an er mikill samhljómur í áherslum
okkar og afstöðu. Við erum nánir
bandamenn í Atlantshafsbandalag-
inu, á vettvangi Sameinuðu þjóð-
anna og annarra alþjóðastofnana. Þá
eru löndin þrjú mikilvægir sam-
herjar Íslands í evrópsku samstarfi.
Samvinna Norðurlanda og Eystra-
saltsríkjanna er náin og vaxandi.
Heimsókn forseta og utanríkis-
Það var bæði hátíð-
leg og tilfinninga-
þrungin stund í Höfða
26. ágúst 1991 þegar
Ísland viðurkenndi
með formlegum hætti
sjálfstæði Eystrasalts-
ríkjanna og tók um leið
upp stjórnmálasam-
band við þau, fyrst
allra ríkja. Í dag taka
forsetar og utanríkis-
ráðherrar Íslands og Eistlands,
Lettlands og Litáens þátt í athöfn í
þessu sama húsi til að minnast þess-
ara merku tímamóta.
Athöfnin í Höfða fyrir rúmum
þremur áratugum var sannarlega
sögulegur viðburður. Það er óhætt
að líta með stolti til þess að í sjálf-
stæðis- og frelsisbaráttu þessara
ríkja var Ísland þess megnugt að
leggja þungt lóð á vogarskálar rétts
málstaðar. Sá stuðningur sem Ísland
Eftir Þórdísi
Kolbrúnu Reyk-
fjörð Gylfadóttur
»Heimsókn forseta og
utanríkisráðherra
Eystrasaltsríkjanna til
Íslands er kærkomið
tækifæri til að styrkja
enn betur þessi nánu og
góðu tengsl.
Þórdís Kolbrún
Reykfjörð Gylfadóttir
Höfundur er utanríkisráðherra.
Samofnir þræðir í þrjátíu ár
ráðherra Eystrasaltsríkjanna til Ís-
lands er kærkomið tækifæri til að
styrkja enn betur þessi nánu og
góðu tengsl. Meðan á henni stendur
undirritum við utanríkisráðherr-
arnir sérstaka hátíðaryfirlýsingu í
Höfða þar sem við áréttum gagn-
kvæman vilja til að efla enn frekar
tvíhliða samskipti, viðskipti, marg-
þætt samstarf á alþjóðlegum vett-
vangi og vináttubönd ríkjanna til
framtíðar. Þar er einnig fjallað um
framtíðaráskoranir á sviði öryggis-
mála í ljósi innrásar Rússlands í
Úkraínu.
Treystum böndin
Þegar kemur að mikilvægi sam-
eiginlegra varna í Atlantshafsbanda-
laginu eiga öll bandalagsríkin mikla
hagsmuni að verja. Þó er óhætt að
fullyrða að hættan sé hvergi eins
raunveruleg og í þeim löndum sem
áður hafa lotið ægivaldi frá Moskvu
eða verið hersetin af Rússlandi.
Eystrasaltsríkin hafa lengi varað við
hættunni sem stafar af áformum
ráðamanna í Kreml. Lengi þótti
ýmsum að viðvörunarorð þeirra
væru umfram tilefni, en því miður
hafa Rússar síðan gengið lengra en
nokkurn óraði fyrir.
Ísland hefur tekið fullan þátt í
þeim þvingunaraðgerðum sem sam-
starfsríki okkar í Evrópu hafa sam-
þykkt. Þessi tilefnislausa árás Rússa
á grannríki sitt minnir á að sameig-
inleg gildi um frelsi, réttarríki og
mannréttindi eru ekki sjálfgefin.
Vladimír Pútín Rússlandsforseti fer
fremstur í flokki þeirra sem grafið
hafa markvisst undan þessum gild-
um en því miður á hann sína áhang-
endur sem með vilja eða í villu neita
enn að skilja hve alvarleg þessi aðför
er. Ef við hlúum ekki að þessum
gildum og verndum þau þynnast þau
út og glatast að lokum. Alger sam-
hljómur hefur verið á meðal Íslands
og Eystrasaltsþjóðanna um að inn-
rásin í Úkraínu sé gróf árás á þessi
gildi og í þeirri baráttu sem nú
stendur yfir þurfum við öll að leggja
okkar af mörkum.
Ég er sannfærð um að samskipti
Íslands og Eystrasaltsríkjanna eigi
enn eftir að eflast og böndin á milli
okkar styrkjast. Þar er sameiginleg
saga, vinátta og virðing mikilvægur
grunnur og sú staðreynd að við deil-
um sömu grundvallargildum. Þá vex
samgangur þjóðanna jafnt og þétt
eins og sést best á þeim fjölda fólks
frá Eystrasaltslöndunum sem hefur
gert Ísland að heimili sínu, og þann-
ig bæði auðgað þjóðlífið og lagt sitt
af mörkum við að skapa hagsæld
undanfarinna ára. Varla er hægt að
hugsa sér betri undirstöður fyrir
gott samband vinaþjóða.
15
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 26. ÁGÚST 2022
Við gjaldþrot ís-
lensku bankanna urðu
til þrotabú af áður
óþekktri stærðar-
gráðu í íslensku efna-
hagslífi.
Staðan vorið 2014
Útlán bankakerfis-
ins samkvæmt tölum
Seðlabanka Íslands
voru um 13.000 millj-
arðar íslenskra króna.
Það samsvaraði tífaldri landsfram-
leiðslu. Í upphafi árs 2008 voru
gjaldeyriseignir Seðlabankans um
160 milljarðar en erlendar skuldir
íslensku bankanna um 6.000 millj-
arðar.
Efnahagsreikningar þessara
sömu stofnana voru töluvert um-
fangsmeiri þar sem erlend dóttur-
félög bættust við. Erlend útibú
voru hluti af íslensku umfangi
bankanna.
Við stofnun nýrra banka á rúst-
um hinna föllnu banka voru eignir
hinna föllnu banka yfirfærðar til
hinna nýju banka á mót innlánum,
sem nýju bankarnir yfirtóku.
Þrotabú íslenskra fjármálafyrir-
tækja voru þrettán. Þrotabúin
voru misumfangsmikil. Þau um-
fangsmestu voru:
. Landsbanki Íslands hf.
- Tekið skal fram að dómur
EFTA-dómstólsins um ICE-
SAVE féll í upphafi árs 2013.
Kröfur vegna ICESAVE voru
ekki fyllilega leystar vorið
2014.
. Glitnir hf.
. Kaupþing hf.
. Straumur/Burðarás hf. (Það lá
fyrir nauðasamningur, sem ekki
hafði verið efndur vegna takmark-
ana á meðferð eigna, sérstaklega
erlendra eigna og hömlum við að
breyta innlendum eignum í gjald-
eyriseignir.)
Eignir þrotabúanna samanstóðu
af:
. Innlendum eignum (Innlendar
bankainnistæður og ríkis-
skuldabréf, auk ýmissa ann-
arra eigna.)
. Erlendum eignum (bankainni-
stæður og aðrar eignir).
- Að auki átti þrotabú Glitnis
hlut í Íslandsbanka á móti ís-
lenska ríkinu vegna stofnfram-
lags til Nýja Glitnis =>
Íslandsbanka í upphafi.
Og:
- Þrotabú Kaupþings átti hlut í
ARION banka á móti ríkinu,
þar sem ríkis-
sjóður lagði fram
stofnframlag til
Nýja Kaupþings
=> ARION
banka.
Áreiðanlegt yfirlit
um eignir þrotabú-
anna lá ekki fyrir fyrr
en seint á árinu 2013.
Engar viðræður áttu
sér stað á milli kröfu-
hafa og stjórnvalda
enda var ríkissjóður
að mjög takmörkuðu
leyti aðili að þrotabú-
um bankanna. Alþingi og ríkis-
stjórnir einbeittu sér að því að
tryggja greiðslujöfnuð með höml-
um í gjaldeyrisviðskiptum, þar
með talið gjaldeyrisyfirfærslum
vegna þrotabúanna.
Forgangskröfur, vinnulaun og
innlán, höfðu verið greiddar að
undanskildum ICESAVE-
innlánum Landsbankans í Bret-
landi og Hollandi. (Erlendar kröf-
ur.)
. ICESAVE-mál leystust með
erlendum eignum Landsbanka
Íslands. (Innlán voru for-
gangskröfur í þrotabúum
bankanna.)
Stærstu kröfuhafar voru erlend-
ir sjóðir. Skuldabréfakröfur voru
fæstar í höndum þeirra eigenda
sem áttu kröfurnar þegar bank-
arnir fóru í þrot.
Nýkjörinn þingmaður
Þegar sá er þetta ritar var kjör-
inn til starfa á Alþingi vorið 2013.
Setti hann sig inn í stöðu þrotabú-
anna og taldi að upplausn þeirra
væri forgangsmál til þess að ís-
lenskt efnahagslíf gæti starfað
með eðlilegum hætti, því forsendur
frjálsra viðskipti voru og eru frjáls
viðskipti við útlönd. Beinar erlend-
ar fjárfestingar teljast þar með.
Gjaldþrot bankanna leiddu með-
al annars til þess að erlendar fjár-
festingar lífeyrissjóða voru óheim-
ilar og hömlur voru á gjaldeyris-
viðskiptum fyrirtækja og
einstaklinga samkvæmt gjaldeyris-
lögum. Þó kom aldrei til þess að
hömlur væru á vöruviðskiptum.
Sá er þetta ritar var og er í góðu
sambandi við bandarískan lög-
mann sem er sérfræðingur í
hópmálsóknum og nauðasamn-
ingum. Lögmaðurinn starfar bæði
í Evrópu, með aðsetur í Vínarborg,
og í New York. Lögmaðurinn kom
tvisvar hingað til Íslands sumarið
2013. Lögmaðurinn sannfærði mig
um að lausnin væri fólgin í því að
fá fáa kröfuhafa að borði og gera
við þá nauðasamning (e. composi-
tion), þar sem erlendum eignum
væri skipt á milli kröfuhafa en að
innlendar eignir gengju til íslenska
ríkisins. Til þess þyrfti venjulega
aðeins örfáa kröfuhafa til að ná
meirihlutasamþykki.
Með erlendum eignum er átt við
þær eignir sem ekki höfðu áhrif á
greiðslujöfnuð og útstreymi gjald-
eyris af innlendum gjaldeyrisforða.
Við vorum sammála um að eign-
ir þrotabúanna væru lögverndaðar
eignir kröfuhafa, en aðkoma ís-
lenska ríkisins að þrotabúunum
var sú að ríkið og Seðlabanki voru
litlir kröfuhafar. Aðrir innlendir
kröfuhafar voru fyrst og fremst ís-
lenskir lífeyrissjóðir.
Markmið stjórnvalda,
þjóðhagsvarúðarsjónarmið
Markmið stjórnvalda var að
verja greiðslujöfnuðinn.
Gjaldeyriseign Seðlabankans stóð
engan veginn undir því að breyta
innlendum eignum kröfuhafa í er-
lendan gjaldeyri, án þess að gengi
íslensku krónunnar hryndi.
Greiðslujöfnuður við útlönd var
viðmið í þjóðhagsvarúð.
Aðkoma þess er þetta ritar
Fyrir milligöngu kunningja síns
komst sá er þetta ritar í samband
við fulltrúa kröfuhafa, jafn marga
og bandarískur ráðgjafi hans lagði
til.
Í viðræðum við fulltrúa kröfu-
hafa benti sá er þetta ritar á að
lausn á erfiðri stöðu þrotabúanna
væri tiltölulega einföld, ef erlendir
kröfuhafar sættu sig við að inn-
lendar eignir þrotabúanna yrðu af-
hentar íslenska ríkinu án þess að
það yrði haldin „veisla“ í boði
stjórnvalda. Á móti þessu fengju
erlendir kröfuhafar yfirráð yfir er-
lendum eignum sínum í eðlilegri
meðferð í gjaldþrotaskiptum eða
nauðasamningum.
Sá er þetta ritar lagði til við
fjármála- og efnahagsráðherra að
ráðherrann hitti kröfuhafa. Ráð-
herra féllst ekki á að hitta fulltrúa
kröfuhafa en í hans stað kæmi
trúnaðarmaður hans, þó ekki
starfsmaður ráðuneytisins.
Eftir Vilhjálm
Bjarnason » Sá er þetta ritar var
og er í góðu sam-
bandi við bandarískan
lögmann sem er sér-
fræðingur í hópmál-
sóknum og nauðasamn-
ingum.
Vilhjálmur
Bjarnason
Höfundur var alþingismaður.
Þrotabú íslensku bankanna og
greiðslujafnaðarvandamál
Sá er þetta ritar, setti fram
eftirfarandi skilyrði við kröfuhafa
vegna hugsanlegs fundar:
. Að ekkert væri hljóðritað.
. Að aðeins VB hefði blað og
penna og að vinnublað VB yrði
umræðugrundvöllur.
. Að fundurinn yrði haldinn á
hlutlausu svæði.
. Að fundurinn hefði aldrei ver-
ið haldinn ef umræður yrðu
árangurslausar.
Fjármála- og efnahagsráðherra
hafði lýst því yfir að aðkoma hans
kynni að skaða hagsmuni ríkisins.
Fundur með kröfuhöfum
Fundurinn var haldinn snemma
sumars 2014.
. Þrír fulltrúar kröfuhafa komu
til fundarins.
- Þessir fulltrúar töldu sig hafa
nægjanlega mikinn hluta krafna
að baki sér til að geta gert bind-
andi samninga fyrir kröfuhafa.
Hugmyndir VB um meðferð á
eignum þrotabúanna voru kynntar.
Á blaðinu var einnig fjallað um
vaxtamunaviðskipti (e. carry trad-
ing) og þær kröfur sem enn væru
opnar þar.
Vaxtamunaviðskipti
Vaxtamunaviðskipti byggjast á
því að nota gjaldmiðil lágvaxta-
myntar til þess að kaupa eignir í
hávaxtamynt og hafa hagnað af
vaxtamuni myntanna. Eignir kröfu-
hafa í vaxtamunaviðskiptunum voru
fyrst og fremst ríkisskuldabréf og
ríkisvíxlar. Það að svipta eigendur
ráðstöfunarrétti yfir þessum eign-
um í gjaldeyrishömlum er næsta
skref við greiðslufall.
Kröfuhafar höfnuðu alfarið að
ræða kröfur vegna vaxtamuna-
viðskipta þar sem þeir væru ekki
fulltrúar þeirra kröfuhafa og það
væri alls ekki rétt að það uppgjör
kæmi inn í uppgjör þrotabúa bank-
anna, enda þrotabúunum óviðkom-
andi.
. Bundnar eignir vegna vaxta-
munaviðskipta urðu sérstakt
úrlausnarefni á árinu 2016 og
leystist.
Viðræður um eignir þrotabúa
Viðræður stóðu í tvo klukkutíma
og voru mjög vinsamlegar. Niður-
staðan var sú að halda beinum og
milliliðalausum viðræðum áfram.
Sá er þetta ritar kom aldrei að
þeim viðræðum en ræddi við Lee
Buchheit, en hann var fjármála-
ráðuneytinu til aðstoðar við úrlausn
þrotabúanna á þeim grunni sem
rætt var um snemma sumars árið
2014.
Samtal VB við Lee Bucheit fór
fram í fjármálaráðuneytinu með
fulltrúum þingflokka eftir að
samningar um stöðugleikaframlög
lágu fyrir.
Stöðugleikaframlag
Niðurstaða viðræðna kom fram í
frumvörpum fjármálaráðherra um
stöðugleikaskatt eða stöðugleika-
framlag á þinginu 2015-2016. Öll
þrotabúin greiddu stöðugleika-
framlag á þeim nótum sem lagt
var til.
Stöðugleikaskattur var ýtrasta
leið, nánast eignarnám, og átti að
nema 40% af eignum. Sú leið hefði
án efa leitt til málaferla sem hefðu
staðið í mörg ár.
Með stöðugleikaframlagi í frjáls-
um samningum lauk málinu með
nauðasamningum sem leiddu til
þess að greiðslujöfnuður raskaðist
ekki.
Stöðugleikaframlagið náði yfir
innlendar eignir þrotabúanna, Ís-
landsbanki þar meðtalinn á 22% af
bókfærðu verði í erlendum gjald-
eyri og ýmislegt uppsóp í sölu og
upplausn eigna. Alls nam þetta
framlag vel yfir 500 milljörðum
IKR og er enn að koma fram.
Önnur lausn
Á þessum tíma ræddu íslenskir
snillingar um að íslensk stjórnvöld
tækju í sína vörslu allar eignir
þrotabúanna og úthlutuðu greiðsl-
um eftir uppboðsleið á gjaldeyri.
Með því væri gjaldþrotameðferð
komin úr þeim farvegi, sem kröfu-
hafar þekktu um gjaldþrotameð-
ferð og viðurkennd er í öðrum
löndum. Sú leið hefði leitt til
margra ára málaferla og sennilega
hefðu kröfuhafar lagt fram kröfur
við erlenda dómstóla um haldlagn-
ingu eigna þrotabúanna.
Frjálsir samningar
og stoltur af frumkvæði
Sú leið sem farin var við upp-
lausn þrotabúanna voru frjálsir
samningar, staðfestir af kröfu-
höfum í eðlilegu ferli gjaldþrota-
skipta. Málinu var lokið án mála-
ferla sem hefðu staðið í mörg ár
fyrir innlendum og erlendum dóm-
stólum ef uppboðleið hefði verið
farin.
Sá er þetta ritar er stoltur af því
að hafa komið viðræðum um upp-
lausn þrotabúanna af stað og
þeirri lausn, sem viðræðurnar
leiddi til.
Frumkvæðið kom ekki frá ráð-
herrum í ríkisstjórn Íslands.