Mímir - 01.06.1998, Side 6

6
Ásdís Arnalds
Hv-framburður í fortíð og nútíð
Inngangur
Mörg tungumál hafa afbrigði í máli sem
bundin eru ákveðnum hópum eða landssvæð-
um. Þessi afbrigði skilja mállýskur hverja frá
annarri og geta verið mismikil. í sumum tungu-
málum getur fólk sömu þjóðar ekki skilið
hvert annað ef það talar ekki sömu mállýsku.
Svo er ekki og hefur aldrei verið á íslandi. ís-
lenskan er einleitari en flest önnur tungumál.
Hér á landi eru mállýskur lítt frábrugðnar hver
annarri og það fyrirfinnst ekki stéttbundinn
mállýskumunur.
Sums staðar á íslandi ber á orðum sem ekki
tíðkast í öðrum hlutum landsins, auk þess sem
kyn orða geta verið bundin landssvæðum. ís-
lensku mállýskurnar eru þó aðallega bundnar
við framburð.
Eitt af staðbundnu mállýskueinkennum ís-
lenskunnar er hinn svonefndi hv-framburður.
Hann kemur aðallega frarn hjá málnotendum í
Skaftafellssýslum og Rangárvallasýslu. Yfirleitt
er talað um tvenns konar hv-framburð, þ.e.
kringda framburðinn [xwj annars vegar og
ókringda framburðinn [x] hins vegar. Þessi
framburðareinkenni koma fyrir í orðum sem
hefjast á hv-. Þeir sem ekki hafa hv-framburð
bera orð sem hefjast á hv- fram með kv-fram-
burði [khv].
Hv-framburðurinn er upprunalegri en kv-
framburðurinn og kem ég til með að minnast
á þær heimildir sem sýna hvenær farið var að
nota síðari framburðinn. Síðan fjalla ég um
helstu rannsóknir á íslenskum mállýskum sem
gerðar hafa verið, aðallega með tilliti til þessara
framburðareinkenna.
í síðasta kaflanum ræði ég um þær hug-
myndir sem komið hafa upp um samræmingu
framburðar og reyni að komast að niðurstöðu
um hvort rétt sé að samræma framburð.
1. Hv- verður kv-
1.1 Varð hv->kv- í framburði fyrir
1800
Hv- í framstöðu hefur þróast á mismunandi
vegu í norrænu málunum og virðist munurinn
á þróuninni hafa átt sinn hlut í skiptingu nor-
ræna málsvæðisins í mállýskur (sbr. Guðmund
Sæmundsson 1971:23). Breytingin hv->kv- hef-
ur orðið víða í norrænum málum en hún hefur
hafist löngu síðar á íslandi en annars staðar þar
sem hún varð á Norðurlöndum (sbr. Gunnar
Karlsson 1965:20). Þótt ótvíræðar heimildir
um kv- framburð í stað hv- framburðar séu af
skornum skammti þar til á seinni hluta 18. ald-
ar hefur ýmislegt verið tínt til.
Árni Böðvarsson telur elstu öruggu dæmin
um að hv- stuðli við k- vera frá síðari hluta 18.
aldar og koma fyrir hjá skáldunum Sigurði Pét-
urssyni (1759-1827) og Benedikí Jónssyni
Gröndal (1762-1825) (sbr. Árna Böðvarsson
1951:170). Sigurður Pétursson yrkir til dæmis:
Eg vid brjóstin Abrahams / ei lítill skal þreýa /
en qvar þeim verdi qvala hams / kann eg ekki’
að segja. Neðanmáls í útgáfu Ljóðmæla hans
frá 1844 kemur fram að qvar og qvala sé
norðlenska fyrir bvar og hvala.
í Ferðabók sinni minnist Eggert Ólafsson á
að kv-framburður sé notaður í stað hv-fram-