Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Qupperneq 12

2. Eiginleikar fornafnsins maður
Þegar rætt er um maður í dæmum eins og (2) hér að framan er það stund-
um flokkað sem fornafn – og þá gjarnan sem óákveðið fornafn (Þórhallur
Eyþórsson 2008:89, Heimir (Freyr) van der Feest Viðarsson 2017:130,
2019:v–vi, Eiríkur Rögnvaldsson 2022a).7
Sú spurning hlýtur óhjákvæmilega að vakna hvers vegna flokka ætti
maður sem fornafn og þá jafnframt hvað það er sem einkennir fornöfn –
eða hreinlega hvað það er sem gerir fornafn að fornafni. Við getum bæði
borið saman einkenni maður við önnur fyrirbæri sem eru óumdeilanlega
fornöfn og athugað hvort málfræðileg hegðun maður sé eitthvað í líkingu
við skilgreiningar á fornöfnum. Ef maður hegðar sér að tilteknu leyti eins
og t.d. persónufornöfn bendir það til þess að um fornafn sé að ræða. Við
getum líka skoðað almennar skilgreiningar á fornöfnum eða hugmyndir
um þau og athugað hvar maður stendur í samanburði við slíkar skilgrein-
ingar. Við gerum þetta í því sem hér fylgir en byrjum þó á nokkrum
atriðum sem eru einkennandi fyrir fornafnið maður án þess þó að þessi
einkenni séu skýr merki um að þetta sé fornafn.

2.1 Nokkur sérkenni fornafnsins maður
Jóhannes Gísli Jónsson (1992) bendir á fjölmörg áhugaverð einkenni for-
nafnsins maður. Hann ræðir m.a. um takmarkanir á notkun maður í
merkingu 1. persónu og sýnir eftirfarandi dæmi þar sem ótækt er að nota
maður:
(5) a. *Það er maður sem María hefur aldrei séð.
b. *Aðeins maður getur gert við útvarpið.
c. *Mann hefur María aldrei séð.
d. *Maður og Jón erum þreyttir.
e. *maður, sem talar enga spænsku
f. *Þetta er maður. (Jóhannes Gísli Jónsson 1992:18–19)
Jóhannes Gísli veltir fyrir sér hvers vegna dæmi sem þessi séu ótæk, svo
sem hvers vegna ekki sé hægt að kjarnafæra mann í (5c) og ekki sé hægt
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood12
(1920:130) segir notkunina vera alranga og að hún sé af útlenskum uppruna (hann nefnir í
því sambandi man í dönsku og þýsku). Þetta er þó ekki til skoðunar hér.
7 Þess má þó geta að Aðalsteinn Eyþórsson (1986) athugaði umfjöllun um óákveðin
fornöfn í tíu málfræðiritum. Einungis í þremur þeirra var maður í hópi óákveðinna for-
nafna.