Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Page 20

staklega til mælandans, nema síður sé. Almenn merking maður virðist
hins vegar verða að geta náð a.m.k. til mælanda (Þórhallur Eyþórsson 2008:
89–90; sjá einnig Hrafnhildi Ragnarsdóttur og Strömqvist 2005:149); með
notkuninni virðist mælandi máta sig (og fleiri, t.d. fólk almennt) við að -
stæðurnar.12
(22) a. #Fyrr á öldum gekk maður út frá því að jörðin væri flöt.
b. Fyrr á öldum gekk fólk út frá því að jörðin væri flöt.
c. Fyrr á öldum gengu menn út frá því að jörðin væri flöt.
d. Fyrr á öldum var gengið út frá því að jörðin væri flöt.
Jafnvel þótt hægt sé að segja að fólk almennt – eða menn (fleirtala) – hafi
gengið út frá því að jörðin væri flöt, sjá (22b–c), og sömuleiðis sé hægt að nota
þolmyndina í (22d), sem hefur svipaða merkingu og (22b–c), gengur (22a)
ekki að mati fyrri höfundar þessarar greinar (sjá hins vegar nmgr. 10 hér að
framan). Ástæðan virðist sú að mælandinn var ekki uppi „fyrr á öldum“; hann
á þannig ekki aðild að þeim heimi sem lýst er og þar með gengur ekki að nota
maður án frekari fyrirvara þar sem maður vísar ekki eingöngu til fólks
almennt heldur einnig til sjálfs mælandans. Hins vegar fær hann aðild að
heiminum í (23) þar sem er notuð skilyrðissetning og háttarmerking (hefði).
(23) Ef maður hefði verið uppi fyrr á öldum hefði maður gengið út frá
því að jörðin væri flöt.
Með þessu móti staðsetur mælandinn sig á öðrum tíma (og notar þá
maður í skilyrðissetningunni) og nær þá að máta sig inn í aðstæðurnar
sem lýst er í aðalsetningunni.
Jóhannes Gísli Jónsson sýnir einnig eftirfarandi dæmi þar sem mæl-
andinn getur t.d. oftast nær ekki verið karlmaður vegna þess að gildið á
maður getur fyrst og fremst náð til kvenna í aðstæðum þar sem lýst er
meðgöngu og fæðingu.13 Þessi dæmi og merking þeirra benda til að mæl-
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood20
12 Sömu hömlur virðast vera á notkun fornafnsins men ‘maður’ í vestur-frísnesku þar
sem það inniheldur alltaf mælandann; því er vestur-frísneska dæmið í (i-a) merkingarlega
ótækt en sambærileg dæmi í hollensku (i-b) og þýsku (i-c) tæk en þar getur men og man
haft ótilgreinda merkingu (Hoekstra 2010).
(i) a. #Yn ‘e 19de ieu hat men dy stins ôfbrutsen.
b. In de 19de eeuw heeft men dat kasteel afgebroken.
c. Im 19. Jahrhundert hat man das Schloss abgerissen.
‘Á 19. öld var kastalinn rifinn.’ (Hoekstra 2010:33)
13 Rétt er að geta þess að meðganga og barnsburður er ekki eingöngu bundinn við
konur – t.d. geta trans karlar gengið með og fætt börn.