Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Side 25

hún geti átt við um fleiri í sömu sporum. Þetta gæti þá passað við grein-
ingu Moltmann sem minnst var á hér framar.18
Í framhaldi af þessu má velta fyrir sér hvort munurinn á sértækri og
almennri merkingu maður sé e.t.v. minni en virðist í fyrstu. Kannski
gætum við sagt að fornafnið maður sé alltaf eitt og sama fornafnið en það
sé bara mismunandi til hve margra það nær hverju sinni. Við getum þá
kannski hugsað okkur að fornafnið maður kalli alltaf á notkun virkja (sbr.
þann sem Jóhannes Gísli Jónsson 1992 ræðir um) eða breytuna x (sjá (25)
hér fyrir ofan) en stundum þrengi samhengið svo að túlkuninni að mengið
innihaldi bara mælandann. Þetta væri þá svipað og þegar samhengið stýrir
menginu sem magnorðið allir nær til. Í sinni allra víðustu merkingu get -
um við sagt að allir vísi til allra í heiminum en ef við vitum að María hafi
haldið veislu um síðustu helgi og erum forvitin um mætinguna getum við
sagt: Mættu allir? Þá er ekki verið að spyrja hvort allir í heiminum hafi
mætt heldur takmarkast mengið t.d. við þá sem var boðið í veisluna. Ef
þremur var boðið og þessir þrír mættu þá getum við sagt að allir hafi
mætt. Maður í almennri merkingu og maður í sértækri merkingu gætu þá
verið eitt og sama fornafnið en samhengið stýrði því til hversu margra það
næði hverju sinni. Einn möguleiki væri þá að segja að merking maður sé
alltaf almenn en mengið misstórt hverju sinni og stundum útiloki sam-
hengið alla aðra en sjálfan mælandann.
Umhverfi sem kallar fram langdræga afturbeygingu bendir hins vegar
til að málið kunni að vera flóknara:
(33) a. Ef maðuri óttast að séri verði sagt upp …
b. *Maðuri óttast að séri verði sagt upp.
(Jóhannes Gísli Jónsson 1992:22)
Við sjáum langdræga afturbeygingu í (33a) þar sem afturbeygingin á sér í
frumlagssæti undirskipuðu setningarinnar stýrist af maður með almennri
Maður, fornöfn og hrappar 25
18 Jóhannes Gísli Jónsson (1992) veltir fyrir sér muninum á því að nota ég og maður í
eftirfarandi setningum:
(i) a. Ég er búinn að vinna svo mikið að ég er alveg búinn.
b. Maður er búinn að vinna svo mikið að maður er alveg búinn.
(Jóhannes Gísli Jónsson 1992:15)
Um þetta segir hann: „It is my feeling as a native speaker that there is a very subtle diffe-
rence between [(i-a)] and [(i-b)] in that [(i-b)] seems to invite the conclusion that if others
had worked equally hard they would also be exhausted. In other words, [(i-b)] seems to be
more “generic” than [(i-a)]“ (Jóhannes Gísli Jónsson 1992:15).