Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Qupperneq 42

5. Aðeins um formgerð fornafnsins maður
Í þessari grein höfum við séð að maður má greina samtímis sem fornafn
og hrapp. Við víkjum hér að lokum stuttlega að formgerðinni.
Greiningin á hrappinum maður sem við höfum sett hér fram er keim-
lík öðrum hröppum, eins og t.d. pabbi. Engu að síður er maður fornafn en
pabbi nafnorð. Sú spurning vaknar óhjákvæmilega hvort það sé eitthvað í
formgerðinni sem getur greint þarna á milli. Hvað er það sem gerir það
að verkum að maður hegðar sér eins og fornafn en pabbi ekki? Hér kemur
svo sem ýmislegt til greina. Við gætum sagt að fornöfn hafi einhvern þátt
eða þætti sem nafnorð hafa ekki – við gætum sem dæmi kallað slíkan þátt
einfaldlega +fornafn. Annar möguleiki væri að athuga hversu mikla
formgerð maður hefur andspænis pabbi. Ef við vildum ekki gera ráð fyrir
sérstökum fornafnsþætti mætti mögulega tala um fornöfn sem sérstaka
fornafnsliði. Ýmsar hugmyndir hafa verið settar fram um mismunandi
tegundir fornafna eftir því hversu ríkulega setningagerð þau hafa; fullgerð
fornöfn eru þá stundum talin hafa ríkulegri setningagerð en önnur for-
nöfn – þau geta þá t.d. talist vera ákveðniliðir (e. Determiner Phrases, DPs)
sem innihalda persónuþáttalið (e. ϕP) en ýmis önnur teljast þá kannski
eingöngu vera persónuþáttaliðir (t.d. Legate 2014, Einar Freyr Sigurðsson
2017a; sbr. einnig Anton Karl Ingason, Einar Frey Sigurðsson og Þórhall
Eyþórsson 2016). Önnur og í sumum tilfellum fíngerðari skipting en þetta
finnst einnig (t.d. Cardinaletti og Starke 1999, Déchaine og Wiltschko
2002, 2012, Fenger 2018). Hugsanlega mætti þá halda því fram að mismun -
andi fornöfn ættu það sam eiginlegt að vera sérstakir fornafnsliðir – sem
stundum innihalda ákveðni lið og persónuþáttalið en stundum aðeins per-
sónuþáttalið o.s.frv. Við skoðum þetta ekki nánar hér.
Annað úrlausnarefni lýtur að muninum á mismunandi gerðum fornafna.
Maður í íslensku er gjarnan flokkað með óákveðnum fornöfnum en það er
nokkuð sundurleitur hópur þar sem hann inniheldur m.a. magnorð (kvant-
ara, e. quantifiers) sem oft eru alls ekki talin fornöfn. Á ensku er stundum
talað um fornöfn á borð við man í þýsku og one í ensku sem impersonal
pronouns andspænis personal pronouns. Við gætum hér þannig talað um
ópersónuleg fornöfn og persónufornöfn (eða hreinlega persónuleg fornöfn).
Hoekstra (2010) fjallar um men í vestur-frísnesku sem er að mörgu
leyti svipað maður í íslensku en það virðist t.a.m. alltaf þurfa að ná til mæl-
andans. Hann greinir men ávallt sem ópersónulegt fornafn, jafnvel þegar
það virðist eingöngu ná til mælandans. Hann spyr síðan hvað geri óper-
sónulegt fornafn ópersónulegt. Hann leggur til að það sé þátturinn sér-
Einar Freyr Sigurðsson og Jim Wood42